نگاه تاریخی به روابط ایران و روسیه حاکی از نقش و تاثیر گذاری انگلستان در روند این تعاملات بوده است.به خوبی می توان به نقش واسطه ای دولت انگلستان در تعیین سطح روابط بین دولت ها ایران و روسیه اشاره کرد.عمده ی این تاثیر گذاری ها ارتباط مستقیمی با منافع اقتصادی انگلستان در محدوده ی بلوک شرق ،کریدور شمال- جنوب تا خلیج فارس و آب های آزاد بوده است.
تاثیر گذاری و صحنه گردانی چهارصد ساله انگلستان در روابط ایران و روسیه تا به امروز نیز ادامه دارد.
انگلستان و آغاز روابط ایران روسیه:
آنتوني جكينسون نام نخستين نماينده كمپاني مسكووي يا كمپاني روسيه بود كه به همت انگلستان و در آرخانگل تاسيس شده بود. جكينسون حامل دو نامه يكي براي ايوان مخوف، تزار روسيه و ديگري شاه طهماسب، پادشاه ايران بود. در سفر بعدي جكينسون، شاه تحت تاثير مشاورههاي عبدالله خان استاجلو، فرماندار شيروان، به ضرورت رابطه با كشورهاي ديگر براي شكوفايي تجارت در ايران پي برده بود و امتيازات تجاري مهمي به كمپاني مسكووي نيز داد، اين سرآغاز رابطه با روسيه است و نقش و حضور انگلستان در آن به خوبی مشخص است.
انگلستان و عهدنامه ترکمن چای:
سفیر انگلستان (مک دونالد) در تهران که بیشتر از فتحعلی شاه از پیشروی سپاه روسیه میترسید، در عقاید خود پافشاری کرد و شاه را به قبول شرایط صلح وداشت. این قرارداد در اثر بی لیاقتی فتحعلی شاه و نرساندن وسایل لازم برای سپاه ایران در جنگ های دوم ایران و روسیه صورت گرفت و ارتش ایران از روسیه شکست خورد و تسلیم شد. پس از وساطت سفیر انگلستان مجلسی در قریه ترکمانچای (اردوگاه پاسکوویچ) مرکب از عباس میرزا، آصف الدوله و حاجی میرزا ابوالحسن خان شیرازی تشکیل شد و عهدنامهای در ۱۶ فصل و یک قرارداد تجاری الحاقی در ۹ فصل نوشته شد و در تاریخ ۵ شعبان ۱۲۴۳ هجری به امضای نمایندگان ایران و روسیه رسید.
روس ها با در دست داشتن امتیازات پیمان ترکمانچای، شمال ایران را قبضه کرده و اعتبار بین المللی ایران را کاملاً مخدوش ساخته بودند. خزانه مملکت تهی و صحنه سیاست کشور خالی از رجال و رهبران آزموده و خدوم وطن خواه و ملی و ضداستعمار بود، در واقع ایران در پرتگاه سقوط و تجزیه واقع شده بود.
با امضاي عهدنامهي ترکمانچای ورود آزاد كالاهاي روسي و بعد از آن كالاهاي انگلستانی موجب رکود صنعت و اقتصاد در ایران شد. به عنوان مثال از حدود ۵۰۰ واحد بافندگي دستي در شيراز در سال ۱۸۰۰ میلادی، فقط ۱۰ واحد آن تا ۱۸۵۷ باقي ماندند. تعدا کارگاه های حریر بافی در اصفهان سال ۱۸۲۰ ۱۲۵۰ واحد است، بیست سال بعد میرسد به ۴۸۶ واحد، اوایل ۱۸۵۰ دویست و چهل و اواخر ۱۸۷۰ به ۱۲ واحد سقوط می کند !.منافع اقتصادی انگلستان و نقش مجدید این دولت در صحنه گردانی روابط ایران و روسیه در عقد این عهدنامه نیز به خوبی روشن است.
انگلیس در تحولات داخلی کشورها :
ولادیمیر شنک از اسرائیل در هفته نامه "واینا-پرومیشلنی کوریر" به نقش پنهان انگلیس در تحولات جهان از طریق کورپوراسیون های فرا ملیتی تاکید داشته و مینویسد : در این کورپوراسیون های فرا ملیتی تا همین اکنون نیز نمایندگان اریستوکرات های مشهور جهان نشسته اند، از جمله امپراطوری های قدیم انگلیس، شاهان جهان اسلام، نزدیکان دربار ژاپن و غیره. امروز در آن دولتمردان و نخبگان جهان قدیم، بغیر از روسیه و چین دیده می شوند. اینان دولتمردانی هستند که قدرت آنها وابسته به حد و حدود مالکیت آنها نیست و همانند 300 سال قبل قدرت خود را حفظ کرده اند. حتی اگر آن را از مسند حکومت کنار زده شدند، همانند شاه فرخ در مصر و یا شاه فیصل در مالزی، آنها به لندن و ژنو آمدند و تمامی اینان در شوراهای کورپوراسیون های فرا ملیتی هستند. امروز نخبگان اروپایی دارای قدرت باشگاهی هستند. اکنون حدود 30 کاخ (باشگاه) حکومتی، چه سرنگون شده و چه سرنگون نشده وجود دارد، از جمله کاخ های برگزیده راجستان، سلسله هاشمیان، پادشاه اردن و اریستوکراتی مالزی. اینان ارتباطاتی بسیار قوی با روحانیون تمامی ادیان دارند که بخش نامرئی دولتمردان جهانی هستند. در این عرصه، تفاوت بین ادیان هیچ نقشی ایفا نمی کند. در اینجا دالای لاما استادی روحانی همانند پاپ رم است؛ پرنس چارلز اساتید صوفی و شیوخی دارد که صوفیسم را به او درس می دهند، اما بموازات آن خود را مسیحی ارتدکس می داند. همه آنها و همه این عوامل با هم، منبعی عظیم است که امکانات مالی، نظامی و سایر امکانات ایالات متحده را پوشش می دهد، چرا که برخی از این جریان ها زمانی وجود داشتند که هنوز آمریکا وجود نداشت. و ستاد مرکزی تمامی این سلسله ها و از جمله کورپوراسیون های فرا ملیتی آمریکا، لندن است.
انگلستان ،ایران و روسیه ی امروز:
روند رو به رشد تعاملات ایران و روسیه در حوزه روابط اقتصادی،انرژتیک و علی الخصوص پروژه احداث نیروگاه بوشهر بدون شک مسیری در خلاف جهت منافع اقتصادی انگلستان طی می کند و این جریان غالبا با واکنش هایی در راستای تقلیل روابط ایران و روسیه از سوی مقامات این کشور همراه بوده است.
به عقیده "لیندن لاروش" کارشناس مشهور اقتصادی آمریکا، مقتصدین لندن انقلاب فرانسه، جنگ داخلی در آمریکا، جنگ اول و دوم جهانی، جنگ کریمه، جنگ های ناپلئون و جنگ سرد را برانگیختند. انگلیس ها جنگ هایی را بر می انگیزند که در آنها سایرین می جنگند، آنان مجبور شدند در جنگ اول و دوم جهانی شرکت کنند، اما این بهایی بود که بابت راه اندازی جنگ مجبور به پرداخت آن شدند. انگلیس متفق ساده ای برای شرکایش نیست، او حداکثر توان خود را حفظ می کند، سعی دارد در راس باشد، منافع متفقین را نادیده می گیرد، انگلیس ها معمولاً سعی دارند طوری استراتژی را اجرا کنند که استقلال و خودکفایی متفق خود را از او بگیرند. انگلیس نیازمند بازار گسترده تقاضا و مواد خام ارزان است که تمامی این ها را می تواند تنها در روسیه پیدا کند، اما در صورتی که صاحب آن باشد، بدین منظور انگلیس خواستار تقسیم روسیه نیز است.
مفسر روسیران
