روسيه و اتحاديه اروپا با هم منافع متقابلي در زمينه اقتصادي و بازرگاني، در تبادل نتايج پژوهشهاي علمي و فناوريها، تاريخ مشترك و مشتركات قابل توجه فرهنگي، ميليونها تماس و سرنوشت انساني دارند. همكاري آنها، يكي از واقعيات جهان معاصر و عنصر مهم نظام چند قطبي و ثبات بين المللي است. اجلاس اخير سران اتحاديه اروپا و روسيه در پرتقال و اجلاس سران اتحاديه اروپا كه يك هفته قبل از آن برگزار شده بود، زمينهاي براي نه تنها تفكر و تأمل درباره دورنماي اين همكاري بلكه فعاليت عملي در جهت توسعه مشاركت به نفع ملتهاي روسيه و اتحاديه اروپا و تمام جامعه جهاني فراهم كرده است.
در جو گفتگوي آرام كاري
از اول لازم به ذكر است كه كسي از اجلاس سران روسيه و اتحاديه اروپا انتظار پيشرفت جهشي مناسبات روسي-اروپايي را نداشت. طرفين براي اين كار فرصت ندارند چرا كه در حل و فصل مسايل داخلي تمركز كردهاند كه آينده آنها به همين امر بستگي دارد. روسيه بزودي انتخابات پارلماني و رياست جمهوري دارد و اتحاديه اروپا منتظر نتايج اين انتخابات است تا متوجه شود كه خط سياسي روسيه به صورت قبلي باقي مانده و دچار تغييرات ريشهاي نشده است. ولي براي بروكسل، پيدا كردن راه برونرفت از بنبستي كه در نتيجه شكست روند تصويب قانون اساسي اروپايي در سال 2004 به وجود آمد، اهميت بيشتري دارد.
به همين دليل اجلاس سران در جو گفتگوي آرام و كاري گذشت كه روسيه و اتحاديه اروپا در حين آن يك بار ديگر بر احتياج متقابل تأكيد كردند. ولاديمير پوتين خاطرنشان كرد كه حتي با وجود يك سري مشكلات، بر تغييرناپذير بودن مشاركت راهبردي بين روسيه و اتحاديه اروپا تأكيد به عمل آمد. ژوزه مانوئل باروزو رئيس كميسيون اروپايي به نوبه خود اظهار داشت كه صرف نظر از اختلاف نظري كه وجود دارد، طرفين قصد دارند اين اختلافات را به صورت سازنده رفع كنند. ژوزه سوكراتيش نخست وزير پرتقال نيز از با او همصدا شد و تأكيد نمود كه اتحاديه اروپا به روابط پايدار و باثبات با فدراسيون روسيه احتياج دارد و اينكه توان بالقوه زيادي براي توسعه اين مناسبات وجود دارد.
مشكلات مشخص در روابط بين روسيه و اتحاديه اروپا كه در اجلاس مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفتند، بر كسي پوشيده نيست. 1 دسامبر سال 2007 مهلت اعتبار موافقتنامه درباره مشاركت و همكاري بين اتحاديه اروپا و روسيه سر ميرسد كه به علت وتوي ورشو، مذاكرات درباره انعقاد موافقتنامه اساسي جديد شروع نشده است.
مسكو اعتقاد دارد كه وتوي لهستاني به بهانه منع واردات گوشت لهستاني به روسيه، چيزي جز سياسي كردن يك مسأله فني نيست و اينكه مسأله با لهستان بايد در سطح دوجانبه و بدون جلب تمام اتحاديه اروپا حل شود. ولاديمير پوتين در مصاحبه مطبوعاتي نهايي اظهار داشت: «فقدان اعتبارنامه مذاكرات، عمدتاً مشكل اروپاييهاست. آنها ابتدا بايد بين خودشان به توافق برسند. در جريان ملاقات تأكيد شد كه مسأله تعيين تاريخ آغاز مذاكرات درباره موافقتنامه جديد، امر داخلي اتحاديه اروپا است». احتمال زيادي ميرود كه در آينده نزديك روند تدارك موافقتنامه جديد از نقطه انجماد تكاني بخورد چرا كه انتخابات پارلماني 21 اكتبر در لهستان باعث شكست حزب كاچينسكي شد. دونالد توسك، رهبر مخالفان كه برنامه اين انتخاب شد، بارها اعلام كرده است كه طرفدار سياست حسابگرانه نسبت به روسيه است. ولي فعلاً مهلت اعتبار موافقتنامه قديمي به طور اتوماتيك براي مدت يك سال تمديد خواهد شد.
بدون شك، بخش انرژي در موافقتنامه جديد انعكاس وسيعي خواهد داشت. در سال 2005 ميزان نفت خاكم دريافتي اتحاديه اروپا از روسيه برابر 32% كل واردات نفتي اين منطقه بود. وابستگي اتحاديه اروپا به روسيه در زمينه گاز (42% در سال 2005) باز هم بيشتر است.
مسكو از طرح آزادسازي بازار نيروي برق و گاز اتحاديه اروپا كه به تاريخ 19 سپتامبر توسط كميسيون اروپايي منتشر شد، انتقاد كرد چرا كه در اين سند شرايط محدود كننده فعاليت كمپانيهاي انرژتيك از خارج اتحاديه اروپا قيد شده است. اين امر از جمله بر فعاليت گازپروم اثر ميگذارد كه سعي ميكند سهمي در شبكه توزيع گاز در كشورهاي اروپايي به دست آورد.
اتحاديه اروپا به نوبه خود به نگراني خود از نفوذ روسها در بازار انرژتيك اتحاديه اروپا تأكيد ميكند. ولي واقعيت نقطه مقابل اين ادعاست. ولاديمير پوتين در جريان اجلاس اخير اظهار داشت: «ملاحظاتي كه روسها با پول وحشتناك خود و با سرمايهگذاريهاي ترسناك خود بيايند و همه چيز را بازخريد كنند، خندهدار است». وي تأكيد كرد كه سرمايهگذاريهاي روسي در اتحاديه اروپا از سرمايهگذاريهاي اروپايي در روسيه 10 برابر كمتر است (به ترتيب 3ميليارد و 30 ميليارد دلار). وي يادآوري كرد كه 49% سهام گازپروم به بخش خصوصي تعلق دارد، از جمله حد اقل 25% به خارجيان.
مشكلات ديگر در زمينه رژيم رواديد است. از 1 ژوئن موافقتنامه با اتحاديه اروپا درباره تسهيل رژيم رواديد به موقع اجرا گذارده شد ولي مردم روسيه اين تسهيلات را احساس نكردهاند. فرانسه، اسپانيا، آلمان و بلژيك مراكز خدمات ويزا را تأسيس كردند كه بعد از آن تعداد اسناد لازم براي دريات ويزا و هزينههاي دريافت ويزا افزايش يافت. مسكو هشدار داد كه به اقدامات متقابل متوسل خواهد شد.
همچنين مسايل خارجي و به خصوص اوضاع افغانستان و عراق، خاور ميانه بزرگ، ايران و رژيم حقوقي كوزوو مورد بحث و بررسي قرارگرفتند. به ابتكار ولاديمير پوتين، طرفين به برنامههاي ايالات متحده مبني بر استقرار عناصر سيستم پدافند ضد موشكي در اروپاي شرقي توجه زيادي كردند. پوتين اين مسأله را به بحران كاراييب اوايل سالهاي 1960 تشبيه كرد.
كارشناسان در تفسير نتايج اين اجلاس به اين نتيجه رسيدند كه كشورهاي اروپايي نمي دانند با روسيه امروزي چكار كنند. آنها در سالهاي 1990 عادت كردهاند با روسيه ضعيف و وابسته سر و كار داشته باشند و نمي توانند خود را به تغييرات در روسيه تطبيق دهند. اعضاي اتحاديه اروپا مي دانند كه بايد نسبت به مسكو سياست واحدي داشته باشند ولي درباره محتواي اين سياست نظر واحدي ندارند. اين مسأله با بحران پيرامون تصويب قانون اساسي واحد اتحاديه اروپا ارتباط دارد كه هنوز حل نشده است.
ولاديمير كوزار
