در فصل مرخصي، سرگئي ايوانوف معاون اول نخست وزير روسيه بايد هر گونه استراحت را فراموش كند. مهمترين انتخاب كننده كشور (رئيس جمهور) به دميتري مدودف و سرگئي ايوانوف دو معاون اول نخست وزير براي شركت در انتخابات رياست جمهوري كه2 مارس سال 2008 برگزار خواهد شد، شانس برابري داد ولي شانس ايوانوف كمي بهتر است. ولاديمير پوتين در سال 2000 هم گفته بود كه وقتي كه ايوانوف كنار او است، احساس ميكند كه تنها نيست. پوتين كه چندي پيش ايوانوف را به مقام معاون اول نخست وزير منصوب كرد، بدين وسيله نشان داد كه طي 7 سال اخير اين «حس همياري» كور نشده است.
هواپيماي وزارت دفاع كه ايوانوف در اختيار خود باقي گذاشته است، حتي بيشتر از هواپيماي يلتسين در آستانه دور دوم انتخابات رياست جمهوري سال 1996، به گوشه و كنار كشور پرواز ميكند. يكي از زيردستان معاون اول نخست وزير گله ميكند: «امروز وارد مسكو شديم و فردا دوباره بايد پرواز كنيم. او مي خواهد همه چيز را ببيند و با دست خود لمس كند. به همين دليل زمانبندي كار او اينقدر فشرده است». ايوانوف تا ماه مارس سال آينده فرصت كافي دارد تا كشوري را «لمس» كند كه ممكن است به او به ارث برسد.
اواخر ماه ژوئن ايوانوف وارد وارونژ شد تا هواپيماهاي ساخت داخلي و كساني را كه حاضرند اين هواپيماها را بخرند، با چشم خود ببيند. حتي شركت هواپيمايي «ارفلوت» از خريد هواپيماي بزرگ مسافربري ايل-96 خودداري كرده و مدل باري آن را انتخاب كرده است. ايل-96-400-تي (باري) و آن-148، هواپيماهايي هستند كه كارخانه هواپيماسازي وارونژ را نجات مي دهند. در جلسهاي با حضور ايوانوف، شركت اجاره و بيع «ايليوشين فينانس-كمپاني» قراردادهاي 22 ميليارد روبلي را براي فروش اين هواپيماها امضا كرد. معاون اول نخست وزير به فروش اين هواپيماها ربطي ندارد و فقط بايد بر ساخت آنها نظارت كند. وي در گفتگو با مسئولين كارخانه تأكيد ميكند كه همه قراردادها بايد به موقع اجرا شوند.
ايوانوف دورانديش است. او به آلكسي فئودوروف مدير كل كرپراسيون متحد هواپيماسازي ميگويد: «ما بايد تا سال 2025 سومين قدرت جهاني در زمينه ساخت هواپيماهاي مسافربري شويم». به اين منظور سهم روسيه در هواپيماسازي مسافربري جهان از 1% تا 10% افزايش يابد. البته، تا سال 2025 چهار مدت رياست جمهوري باقي مانده است كه كساني پيدا خواهند شد كه جواب اجراي اين برنامه گسترده را بدهند.
معاون اول نخست وزير در زمينه پيشبيني آينده روشن روسيه هنر خاصي دارد. اين هنر در سخنان وي در مجمع اقتصادي سن پترزبورگ به اوج خود رسيده بود. ايوانوف تأكيد كرد كه روسيه تا سال 2020 از نظر توليد ناخالص ملي يكي از 5 اقتصاد بزرگ جهان خواهد شد. خواب و رؤياي او اين است كه توليد ناخالص ملي سرانه روسيه تا آن زمان به 30 هزار دلار به قيمتهاي سال 2005 خواهد رسيد.
دولت حاضر است در اين آينده سرمايهگذاري كند. معاون اول نخست وزير كه مسئول نوآوريهاي توسعه است، سرپرست اصلي اين هزينههاست. تنها بودجه توسعه نانوتكنولوژي بالغ بر 200 ميليارد روبل خواهد شد. ولي تجارت بزرگ حاضر نيست از اين برنامههاي گسترش حمايت مالي بكند. بسياري از دارندگان سرمايه چندين ميلياردي در شوراي توسعه نانوتكنولوژي تحت رياست ايوانوف اسمنويسي كردند ولي فقط ميخاييل پروخوروف رئيس گروه «اونكسيم» در جلسه اول شورا شركت كرد. وي درباره ايوانوف گفت: «كارم با او راحت است». يك تاجر درباره مسئول دولتي كه ممكن است رئيس جمهور شود، غير از اين مي تواند چه چيزي بگويد؟
چهل سال پيش سرگئي ايوانوف، دانشآموز يك دبيرستان با تخصص در زبان انگليسي خوب مي دانست كه مايل است ديپلمات شود. از كلاس ششم مي خواست به وطن «بيتلز» برود. و بالاخره موفق شد. از سال بخش ترجمه دانشكده ادبيات و زبان دانشگاه لنينگراد به عنوان بهترين دانشجو براي دوره آموزشي 4 ماهه به كالج هنرهاي «ايلينگ» اعزام شد كه 5 سال قبل از او فردي مركيوري تمام كرده بود. بعد از اتمام تحصيل در دانشگاه، در اختيار سازمان امنيت قرار گرفت. در سال 1976 دوره عالي ك.گ.ب. را در مينسك تمام كرد و در اداره كميته امنيت در لنينگراد استخدام شد. آنجا در سن 23 سالگي با ولاديمير پوتين آشنا شد. در سال 1981 ايوانوف مدرسه شماره 101 ك.گ.ب. را تمام كرده و افسر حرفهاي اطلاعاتي شد.
پوتين در درزدن (آلمان) خدمت كرده و در آستانه فروپاشي شوروي از كميته امنيت خارج شده و در شهرداري سن پترزبورگ مشغول به كارشد. ولي ايوانوف هيچ وقت سازمان امنيت را صرف نظر از تغييرات متعدد در نام آن، ترك نكرده بود. اتو در فنلاند و در كنيا كار ميكرد و به مقام معاون رئيس اداره اروپايي سرويس اطلاعات خارجي رسيد. بعد از آن ايوانوف به دنبال پوتين رشد ميكرد. در سال 1998 پوتين كه مدير سازمان فدرال امنيت شده بود، ايوانوف را به مقام معاون خود دعوت كرد و سپس، بعد از انتصاب به مقام نخست وزير، به يلتسين توصيه كرد ايوانوف را به سمت دبير شوراي امنيت منصوب كند. ايوانوف در اين مقام مهارتهاي ديپلماتيك خود را باز يافت. در ماه مارس سال 2001 اين مرد موبور جواننما، مقامات آمريكايي را با تسلط بر زبان انگليسي كه در محافل حكومتي روسيه چيز كميابي بود، شيفته خود كرد.
قبل از اينكه جرج بوش «به اعماق روح و روان پوتين نگاه بنيازدارد، ايوانوف برقراري تماسها با دولت جديد آمريكا را شروع كرده بود. رفتار آزاد ( كت با دكمههاي باز و دست در جيب) با لحن شديد همراه بود. ايوانوف درباره روابط بين روسيه و ايران گفت: «ما احساس تقصير نميكنيم و قصد نداريم رفتار خود را تبرئه كنيم».
ايوانوف به عنوان دبير شوراي امنيت مسئول طراحي اصلاحات نظامي و تسويه حسابها با اليگارشيها بود. بدري پاتاركاتسيشويلي، شريك بوريس برزوفسكي، ميگويد كه در سال 2001 دو بار با ايوانوف ملاقات داشت. ايوانوف پيشنهاد كرده بود نيكلاي گلوشكوف، يكي از مسئولين سابق شركت هواپيمايي ارفلوت از زندان آزاد شود كه برزوفسكي بايستي در عوض از فعاليت سياسي دست كشيده و همه رسانه هاي گروهي خود (و از جمله روزنامه «كمرسانت») را بفروشد. گلوشكوف آزاد نشد و بزودي شكار برزوفسكي و پاتاركاتسيشويلي شروع شد. ايوانوف هيچ وقت به شركت خود در اين قضيه اشاره نمي كرد.
ارتش بدون ژنرال
ايوانوف بعد از آنكه در امريكا معرفي شد، در ماه مارس 2001 به مقام وزير دفاع روسيه منصوب شد. هدف وي، اجراي اصلاحات نيروهاي مسلح بود. به عقيده اكثر كارشناسان، مي توان به او به پاس اين كار 3.5 از 5 امتياز داد. درزمان وزارت وي هزينههاي كلي دفاعي به ميزان 3.3 برابر افزايش يافتند كه ايوانوف اين كار را محصول تلاشهاي خود ميداند . ولي در همان زمان هزينههاي عمومي بودجه فدرال رشد 4.6 برابري از خود نشان دادند.
كاهش نيروهاي مسلح به ميزان 210 هزار نفر (تا 1.13 ميليون نفر) بدون مشكلات خاصي برگزار شد. نظاميان حرفهاي با شرايطي به مراتب بهتر از سالهاي 1990 از خدمت نظامي مستعفي ميشدند. والي نوسازي ارتش كند شده است. گذر به سيستم استخدام نظاميان بيش از حد آهسته بوده است. در حا حاضر فقط 78100 نفر سرباز و درجهدار دستمزد ميگيرند. با وجود اينكه بودجه نظامي به ميزان 3 برابر افزايش يافته است، پول براي دستمزد نظاميان و ساخت مسكن براي آنها كفايت نمي كند.
به ابتكار ايوانوف بحث درباره «خورده شدن» هزينههاي دفاعي شروع شد. وزير تصميم گرفت سهم بودجه مصرف جاري را از 70% تا 50% كاهش دهد و مابقي پول را براي خريد تسليحات جديد خرج كند. ولي اين كار با عرف بين المللي مطابقت چنداني ندارد. طبق آمار سازمان ملل، در ارتشهاي جهان حدود 70% مصرف ميشود و 30% به خريد تسليحات اختصاص مييابد. اكنون ارتش روسيه سالي به 5 ميليون تن سوخت احتياج دارد ولي فقط 2.5 ميليون تن خريداري ميشود. تانك آمريكايي سالي 900 كيلومتر طي ميكند ولي تانك روسي 300 كيلومتر. خلبان آمريكايي سالي 180-160 ساعت پرواز ميكند ولي خلبان نظامي روسي حد اكثر 40 ساعت.
ايوانوف شيوه قبلي برگزاري رزمايش گسترده نظامي همراه با ارتشهاي خارجي را احيا كرد. براي اولين بار بعد از گذشت 20 سال واحدهاي نظامي به دريافت جنگافزار توليد شده به صورت انبوه پرداختند. سرگئي ريباكوف، دستيار ايوانوف ميگويد كه قبلاً اسلحه به صورت تكي خريداري ميشد ولي الآن قاعده جديد اعلام شده است و آن خريد تسليحات به صورت مجموع كامل براي يك واحد نظامي است. متأسفانه به علت رشد قيمتهاي تسليحات، خريد تسليحات به اندازه رشد بودجه نظامي افزايش نيافته است.
ايوانوف بيشتر از پيشينيان خود درباره فساد مالي در ارتش صحبت ميكرد ولي او از شيوه عمل بوريس گريزلوف در وزارت كشور استفاده نكرده و به جستجوي «خائنان داخلي» نپرداخت. ايوانوف با وجود اظهارات شديد، رئيس بسيار دلسوزي از آب در آمد. او تنها زماني به بركناري مسئولين ارتشي متوسل ميشد كه در غير اين صورت خودش مي توانست ضربه بخورد. بعد از سقوط هليكوپتر مي-26 در چچن و كشته شدن 121 نفر ويتالي پاولوف فرمانده نيروي زميني از مقام خود بركنار شد. حادثه يك جهاز زيردريايي كه نزديك بود در خاور دور غرق شود و تنها با كمك انگليسيها نجات يافت، باعث استعفاي ولاديمير كورويدوف از مقام فرمانده نيروي دريايي شد.
نوآوري اصلي در نيروهاي مسلح يعني كاهش مدت خدمت وظيفه تا يك سال، به وسيله لغو اكثر معافيتها و احياي روش جستجوي مشمولين خدمت توسط پليس اجرا شد. ايوان سافرانچوك، رئيس مركز آمريكايي اطلاعات دفاعي فعاليت ايوانوف در مقام وزير دفاع را چنين جمعبندي كرد: «در زمان رياست وي اوضاع نيروهاي مسلح بهتر شد ولي او نتوانست اصلاحات ريشهاي به اجرا كند».
ايوانوف در مقام وزير دفاع با آناتولي كواشنين رئيس ستاد كل (كه بالاخره به مقام نماينده رئيس جمهور در حوزه فدرال سيبري منتقل شد)، آلكساندر ساونكوف دادستان نظامي و ولاديمير اوستينوف دادستان كل روسيه روابط پيچيدهاي داشت. ولي وزير بعد از چند ماه اوضاع متشنج برنده شد. در ژوئن سال 2006، ولاديمير پوتين دادستان كل را عضو كرد (و سپس به مقام وزير دادگستري منصوب كرد) و ساونكوف هنوز براي خود جاي خوبي پيدا نكرده است. ولي ايوانوف ترفيع جديد رتبه در پيش داشت.
زماني كه دميتري مدودف تنها معاون اول نخست وزير بود، علاقه مردم به وي رشد ميكرد و در دسامبر سال 2006 به 38% رسيد. به گزارش مركز جامعهشناسي «لوادا»، در آن زمان سطح محبوبيت ايوانوف 23% بود. او به عنوان وارث احتياطي پوتين تلقي ميشد. در ماه فوريه رئيس جمهور برابر آنها را احيا كرد. ايوانوف هم به مقام معاون اول نخست وزير منصوب شد و زمينههاي مناسب از نظر تبليغات (نوآوريهاي فني، صنايع و امور فضايي) را در اختيار خود گذاشت. علاقه مردم به ايوانوف فوراً رشد كرد در حالي كه مدودف در مسايل خدمات شهري و بخش كشاورزي غرق شد. درست است كه مسايل بخش آموزشي و بهداشتي به مردم نزديكتر است ولي مردم هم اكنون منتظر نتيجه اجراي اين پروژههاي ملي است در حالي كه كار بر روي نانوتكنولوژي مي تواند دهها سال ادامه يابد. ايوانوف طرف 6 ماه به رقيب خود رسيد. در ماه ژوئن 33% مردم حاضر بودند به او رأي بدهند و 27% به مدودف.
مسئولين تلويزيون يادشان است كه بعد از ظهور اول دبير شوراي امنيت در برابر مردم، يك كارمند سرويس مطبوعاتي رياست جمهوري از آنها خواهش كرده بود اظهارات ايوانوف را بازگو كنند و به صورت مستقيم پخش نكنند تا او كمي عادت كند. ولي اين نگراني بيهوده بود. ايوانوف مانند پوتين، حاضر جواب است. گاهي اظهارات او بيش از حد شديد است ولي همه از كلمات او نقل قول ميكنند. سياستمدار عمومي غير از اين چه چيزي لازم دارد؟
براي مثال، وي در سال 2002 درباره علاقه گرجستان به عضويت در ناتو چنين گفت: «بگذار حتي عضو اتحاديه اصلاحات جنسي شوند».
نقطه ضعف ايوانوف به عنوان رئيس جمهور بالقوه، فقدان تيم شخصي خود است. ولاديسلاو سوركوف طراح اصلي فناوريهاي سياسي روسيه، از طرف كرملين مسئول پيشرفت او است. ولي درصورت عدم ارادت «پادشاهي»، ايوانوف را فوراً از همه امكانات تبليغاتي جدا خواهند كرد. البته، نامزد ديگر مي تواند دچار همين سرنوشت شود ولي مدودف (كه رئيس هيأت مديره گازپروم است) خارج از كرملين هم طرفداران دارد، از جمله گازپروم، سازمان واحد انرژتيك روسيه و گروههاي مالي (اليگارشيهاي سابق) كه در چارچوب پروژه ملي مسكنسازي از حمايت دولت برخوردار شدهاند.
در حالي كه پوتين بعد از رسيدن به مقام نخست وزير به جلب كادرهاي سن پترزبورگ به مسكو پرداخته بود، ايوانوف پيرامون خود اطرافيان باوفا را جمع نمي كند. پوتين اوايل سالهاي 1990 سازمان اطلاعات را ترك كرده و در محافل غيرنظامي هم روابط محكمي برقرار كرده بود ولي ايوانوف ميتواند فقط از امكانات انساني سازمان اطلاعات استفاده كند. اطرافيان ايوانوف انگشتشمارند: آ»دري چوبوتوف، سرگئي ريباكوف و ولاديمير چرنوف. چوبوتوف در زمان خود از سازمان فدرال امنيت به شوراي امنيت و سپس به وزارت دفاع (به مقام رئيس دستگاه اداري) منتقل شده بود. ريباكوف مسئول روابط عمومي بوده و ميباشد. ولاديمير چرنوف كه در فنلاند همكار ايوانوف بود، اكنون مسئول دبيرخانه وي در كاخ سفيد است. ايوانوف همچنين نيكلاي پانكوف استاد سابق مدرسه عالي ك.گ.ب. را به وزارت دفاع دعوت كرده بود ولي پانكوف از موقعيت خود در نهاد نظامي راضي شده و از آنجا دنبال ايوانوف نرفت.
سرنوشت ايوانوف تماماً به يك حركت دست پوتين بستگي دارد. يك كارمند دفتر كرملين گفت: «اگر رئيس جمهور دستور بدهد، همه از ايوانوف حمايت خواهند كرد. ولي او كسي را كنار خود ندارد. او مرد «طايفهاي» نيست».
ولي اگر رئيس حسود باشد، تنهايي اداري ميتواند به عنوان امتياز مثبت تلقي شود. پوتين 7 سال پيش در كتاب از شخص اول» نوشته بود كه سرگئي ايوانوف اولين كسي است كه او حاضر است حرف او را گوش كند.
اگر ايوانوف ارادت رئيس جمهور را از دست ندهد، مسأله تيم همراه به سادگي حل خواهد شد. رئيس جمهور تيم خود را به او واگذار خواهد كرد. ولي ايوانوف با اين تيم چكار خواهد كرد؟ وي در ماه ژوئن در مراسم افتتاحيه مجمع اقتصاد سن پترزبورگ سخنان مهمي بر زبان آورد كه بسياري از مفسرين آن را ليبرال دانستند. ايوانوف گفت: «وجود مناطق حفاظتي دور از رقابت، به نفع اقتصاد نيست. تشكيل تدريجي محيط رقابتي در بخشهاي زيربنايي و انرژتيك، از جمله از طريق بازسازي شركتهاي انحصاري طبيعي، در دستور روز قرار دارد». ولي كسنيا يودايوا، رئيس علمي مركز طرحهاي راهبردي كه در تدوين آن سخنراني معروف دست داشت (ولي خودش از تفسير نقش خود خودداري ميكند)، به عدم اغراق ليبراليسم معاون اول نخست وزير دعوت ميكند و ميگويد: «او مي خواست بگويد كه با وجود اينكه دولت در بخش اقتصاد فعال است، ما قصد نداريم از اصول بازاري دست كشيده و اتحاد شوروي جديدي بسازيم. ولي در مجموع اين سخنراني به رسم آندري ايلاريونوف نيست». وضع ايلاريونوف راحتتر است زيرا او قصد ندارد در مبارزه بين جانشينان رئيس جمهور فعلي شركت كند. ولي ايوانوف، ژنرال تنها بايد مواظب سخنان خودباشد زيرا ممكن است به فرمانده كل قوا تبديل شود.
