اين ايستگاه راداري كه در قسمت شمال غربي آذربايجان واقع شده است، در دوران شوروي به عنوان يكي از مهمترين عناصر سيستم ضد موشكي شوروي ساخته شده بود. بعد از استقلال جمهوري آذربايجان نيز روسيه بر خلاف همه تكانهاي داخلي آذربايجان، به استفاده از اين واحد ادامه مي‌دهد.

قرارداد دهساله درباره اجاره گابالا در سال 2002 امضا شد. اين مسأله بارها در مجلس آذربايجان مورد بحث شديد قرار گرفته است. اوايل سال 2006 آذربايجان خواهان افزايش حق اجازه از 7 تا 14.4 ميليون دلار شد ولي «زركالو» از منابع آگاه مطلع شد كه روسيه در سالهاي اخير حتي حق اجاره ناچيز قبلي را نپرداخته است.

7 ژوئن 2007 ولاديمير پوتين رئيس جمهور فدراسيون روسيه در چارچوب اجلاس سران گروه 8 به ايالات متحده پيشنهاد كرد مشتركاً ‌از ايستگاه گابالا استفاده كنند و نيز به امتيازات آن نسبت به پروژه استقرار عناصر پدافند ضد موشكي آمريكايي در چك و لهستان اشاره كرد. پوتين اشاره كرد كه با استفاده از اين رادار مي توان موشكهاي دشمن مفروض را در مرحله اول سرعت‌گيري كشف و سرنگون كرد كه در اين صورت پاره‌هاي موشكها روي شهرهاي اروپايي نخواهند افتاد.

صفر آبييف وزير دفاع آذربايجان اظهار داشت كه آذربايجان براي استفاده مشترك از گابالا توسط روسيه و ايالات متحده آماده است. وي گفت كه در ملاقات دوجانبه در مسكو با آناتولي سرديوكوف همتاي روسي خود اين آمادگي را اعلام كرده و پروتكلي در مورد وضع حقوق نماينده تام الاختيار در گابالا امضا كرد.

آبييف خاطرنشان كرد كه آذربايجان بايد يكي از اعضاي مذاكرات بين روسيه و ايالات متحده درباره استفاده از رادار گابالا شود زيرا اين ايستگاه در مالكيت آذربايجان قرار دارد.

كنستانتين توتسكي نماينده دائمي روسيه در ناتو از اين پيمان دعوت كرد از انديشه اهداف جهان دست كشيده و فعاليت خود را به بررسي مسايل خود محدود كند. به عقيده توتسكي، در حال حاضر خطر جدي خارجي براي اروپا وجود ندارد و نبايد اين مسأله را غلو كرد. وي گفت:‌ «غيرممكن است كه ايران و كره شمالي بتوانند تا سال 2012 يك سيستم موشكي را مستقر كنند كه بتواند به اروپا ضربه بزند. در اين صورت نمي فهمم چرا ايالات متحده در زمينه استقرار پدافند ضد موشكي در چك و لهستان عجله مي كند». وي افزود كه رادار گابالا امكان كسب اطلاعات از مسير پرواز همه موشك‌هايي كه در منطقه خاور ميانه پرتاب شده باشند را مي دهد. تنها عيب آن، نداشتن سيستم ضدموشكي است كه اين كمبود را مي توان همراه با ايالات متحده برطرف كرد. اين ژنرال همچنين يادآوري كرد كه نه ناتو بلكه سازمان ملل، محل حل و فصل مسايل جهاني است.

مسأله استفاده مشترك از ايستگاه راداري گابالا در جريان ملاقات واردان اوسكانيان وزير امور خارجه ارمنستان با روبرت سيمونس نماينده ويژه دبير كل ناتو در قفقاز جنوبي مورد بحث و بررسي قرار گرفت. وزير ارمني روز 20 ژوئن در جريان كنفرانس خبري اعلام كرد كه استقرار پدافند ضد موشكي در اروپا، مسأله اروپا و ايالات متحده است در حالي كه استفاده از خاك آذربايجان براي اين كار ناگزير مورد توجه ارمنستان قرار مي‌گيرد زيرا تمام منطقه قفقاز جنوبي در كار است. اوسكانيان گفت: «ما طبيعتاً در مورد تأثير اين كار بر امنيت منطقه سئوال داريم كه منت در جريان ملاقات با سيمونس اين موضوع را مطرح كردم كه موضع‌گيري ناتو را بفهمم».

نگراني وزير امور خارجه ارمنستان قابل درك نيست. استفاده مشترك از گابالا و ايجاد سيستم پدافند ضد موشكي روسي-آمريكايي در آذربايجان مي تواند بر تعادل امنيت منطقه‌اي چه اثري بگذارد؟ ارمنستان و آذربايجان از موشك‌هاي ميان‌برد برخوردار نيستند و گويا قصد ندارند صاحب آنها شوند. به گفته واشنگتن و مسكو، اين سيستم ضد موشكي براي تأمين امنيت از جهت جنوبي و قبل از همه از سوي ايران ساخته مي‌شود. به عبارت ديگر، هدف آن، دفاع از آذربايجان در برابر ارمنستان نيست.

اوسكانيان درباره كدام موازنه نيروها صحبت مي‌كند؟ ارمنستان عضو سازمان پيمان امنيت دسته‌جمعي است كه پايگاه‌هاي نظامي روسي در خاك آن مستقر شده‌اند. ارمنستان بر خلاف آذربايجان عضو سيستم واحد ضدهوايي اين سازمان است. در صورت بروز مناقشه جنگي، روسيه بايد با تمام امكانات خود از ارمنستان حمايت كند. ولي آذربايجان كه عضو هيچ پيماني نيست، مي تواند فقط روي امكانات خود حساب كند. بنا بر اين، بي‌تعادلي نيروها در منطقه به نفع ارمنستان است. در اين شرايط حفظ رادار گابالا تحت كنترل روسيه، متحد نظامي و سياسي ارمنستان، كاري است بي‌معني. ولي اگر منظور وزير افزايش اهميت آذربايجان براي جامعه بين المللي بود، اين تقصير خود ارمنستان است كه در راستاي سياست خارجي روسيه حركت كرده و خود را در منطقه منزوي كرده است.

حق با نماينده دائمي روسيه در ناتو است كه استفاده از رادار گابالا با مشكلات نظامي و فني توأم است. اين رادار مي تواند اهداف هوايي را كشف كند ولي نمي تواند سرنگون كند. لذا ايالات متحده بايد تماماً به رده‌هاي بعدي سيستم روسي ضد موشكي اميدوار شود كه اين امر قابل قبول نيست يا اينكه همراه با روسيه در قفقاز جنوبي سيستم جديدي بسازد و آن را با سيستم خود در تركيه هماهنگ نمايد.

اجراي گزينه دوم هم قابل بحث است زيرا درا ن نه فقط تبادل اطلاعات بلكه ايجاد سيستم‌هاي جديد پدافند ضد موشكي و هماهنگي سيستم‌هاي موجود دو كشور در منطقه پيشبيني مي‌شود. اين نوع همكاري تنها بين متحدان امكان دارد كه روسيه و ايالات متحده چنين نيستند. به علاوه، بر كسي پوشيده نيست كه ايالات متحده با آذربايجان سيستم مشترك پدافند ضد موشكي ايجاد مي‌كند.

روسيه استفاده مشترك از رادار گابالا را در عوض امتناع ايالات متحده از استقرار پدافند ضد موشكي در اروپاي شرقي پيشنهاد كرد ولي اعضاي جديد و فرضي بلوك آتلانتيك شمالي و از جمله گرجستان و اوكراين، با توجه به افزايش رفتار تجاوزكارانه روسيه عجله مي‌كنند تا چتر حفاظتي ناتو را بر روي سر خود تحكيم كنند. به همين دليل واشنگتن اعلام مي‌كند كه رادار گابالا مي تواند فقط سيستم پدافند ضد موشكي اروپاي شرقي را تكميل كند.

جان كلام، پيشنهاد استفاده مشترك از رادار گابالا در نطفه مرده است. روسيه احتمالاً اهداف كاملاً متفاوتي دنبال كرده باشد. اولاً، نبايد فراموش كرد كه قراربود روسي در اجلاس گروه 8 بزرگ در مركز آتش متقاطع شركاي غربي قرار بگيرد. ولي پوتين با طرح «ابتكار وسوسه‌برانگيز خود، توجه جامعه جهاني را به موضوع ديگري منحرف كرد. ثانياً، ولاديمير پوتين حد اقل براي مدت كوتاهي رئيس جمهور آمريكا را به اتخاذ مواضع تدافعي و جستجوي استدلالات به نفع مواضع خود وادار كرد.

ولي آذربايجان بهتر است كه درباره تدارك زمينه حقوقي بين المللي براي برچيدن ايستگاه راداري گابالا فكر كند و در اصطكاكات سياسي روسيه با غرب با مسكو هم‌بازي نشود. به ويژه با عنايت به اينكه كشورمان از وجود اين رادار، امتيازات و فوايد مالي و نظامي-فني چنداني (تأمين امنيت خود) ندارد.