طبق اطلاعاتي كه در دست داريم پيدايش علاقه ي مردم روسيه به فرهنگ ايران به قرن 15 ميلادي بر مي گردد، زماني كه آقاي آفاناسي نيكيتين جهانگرد معروف روسيه به ايران سفر كرده و گزارشي از سفر خود نوشته است. اما يادگيري زبان فارسي در روسيه در او ايل قرن 18 ميلادي شروع شد. پتركبير پادشاه روسيه آن زمان در سال 1716 پنج نفر از دانشجويان مدارس مسكو را انتخاب كرده و به ايران فرستاده است تا زبان فارسي را ياد بگيرند و بتوانند به عنوان مترجم در دربارش خدمت كنند. اين امر براي روسيه اهميت بسياري داشته است چراكه پتركبير با حسين اول شاه ايران مكاتبه داشته و احتياج به مترجم خوبي پيدا كرده بوده است در زمان پتركبير به عنوان فرهنگ زبان فارسي در روسيه از فرهنگ « مجمع الفرس » استفاده مي كرده اند. از سال 1732 تدريس زبان فارسي در وزارت امور خارجه ي روسيه به طور جدي آغاز شد.
در نيمه ي دوم قرن 18 ميلادي علاقه مردم روسيه به زبان هاي شرقي از آن جمله به زبان فارسي بسيار افزايش پيدا كرده است. در آن زمان آثار بي نظير ادبيات فارسي مانند « شاهنامه ي فردوسي و اشعار حافظ ، همچنين او ستا -كتاب مقدس ايران باستان- توسط ايران شناسان فرنگي مورد مطالعه و ترجمه قرار گرفته و روشنفكران روسيه امكان يافتند با آثار بزرگ ادبيات ايران آشنا شوند و به همين دليل احتياج به فرهنگ فارسي به روسي بوجود آمد.
در سال 1786 در سنت پترزبورگ اولين فرهنگ فارسي به روسي كه داراي 625 كلمه بود در كتابي مربوط به سفر آقاي يفرمف به بخارا ، خيوه ، ايران و هند منتشر شد. يك سال پس از آن، يك فرهنگ بزرگ در روسيه چاپ شد كه در آن 285 كلمه ي زبان روسي به 51 زبان اروپايي و به 149 زبان آسيايي از آن جمله به فارسي ، پهلوي و افغاني ترجمه شده بود.
در او اخر قرن 18 ميلادي او لين دانشگاه هاي روسيه تاسيس شده و از سال 1804 و 1805 در دانشگاه هاي مسكو ، قازان و خاركف و پس از چند سال يعني در سال 1816 در دانشگاه سن پترزبورگ تدريس زبان فارسي براي روسي زبانان آغاز شد. او لين استادان زبان فارسي در سن پترزبورگ ، آقاي شارموا زبان شناس فرانسوي و آقاي توپچي باشي كه ( ايراني متولد شده در قفقاز) بودند. در سال 1826 آقاي بولديدف كه استاد زبان هاي شرقي در دانشگاه مسكو بوده مجموعه ي متون فارسي براي دانشجويان روسي زبان را تهيه كرد كه شامل غزليات ، قصايد ، داستان هاي كوتاه و قطعات متون منثور قديمي فارسي، همچنين يك فرهنگ نسبتاً بزرگ ( 3500 كلمه ) فارسي به روسي و يك شرح كوتاه دستور زبان فارسي مي شد. از همين كتاب روسيه تا او اخر قرن 19 به عنوان كتاب درسي اصلي استفاده مي شد. در سال 1935 آقاي پتروف شرق شناس معروف روسيه كه در دانشگاه سن پترزبورگ تحصيل كرده بود يك غزل حافظ را از فارسي به زبان روسي ترجمه نموده و در يكي از مجلات روسيه انتشار داد.اين اولين ترجمه ي غزل فارسي به زبان روسي و آغاز آشنايي نزديك مردم روسيه با نظم كلاسيك فارسي بوده است. شعراي بزرگ روسيه تعداد زيادي از اشعار فارسي را كه به زبان هاي مختلف اروپايي ترجمه شده بود از اين زبان ها به زبان روسي برگردانيده اند و همچنين براي اشعار خودشان از شعر حافظ ، سعدي ، سنائي و ديگر شعراي بزرگ ايران الهام گرفته اند.
آلكساندر پوشكين بزرگ ترين شاعر روسيه در سال 1829 ضمن سفر خود به قفقاز با فاضل خان شاعر ايراني كه به سن پترزبورگ مي رفت آشنا شده و براي او شعري سروده كه در آن گفته است كه تو به سرزمين شمالي ما آمده أي . در اينجا بهار به ندرت فرا مي رسد اما اسم حافظ و سعدي خوب شناخته شده است. يكي از اشعار پوشكين به حافظ تقديم شده و در اشعار ديگرش ابياتي از گلستان سعدي را به كار برده است. در نيمه ي دوم قرن 19 در دانشگاه هاي روسيه كه نام آنها را برديم تدريس زبان فارسي توسعه پيدا كرد. زبان فارسي باستان زبان او ستايي فارسي ميانه ( پهلوي ) فارسي كلاسيك و ادبيات كلاسيك ايران از جمله آثار فردوسي ، سعدي ، حافظ و غيره مورد مطالعه قرار مي گرفته اند.
در سال 1869 آقاي ميرزا ثاني گشتاسپ كه از سال 1861 تا سال 1877 زبان فارسي را در دانشگاه سن پترزبورگ تدريس كرده يك فرهنگ فارسي، روسي فرانسوي زير عنوان « فرهنگ مفيد » با 4 هزار كلمه نوشت. پس از چند سال يعني در سال 1853 آقاي برزين كتاب دستور زبان فارسي را در شهر قازان به چاپ رساند. از همان زمان يعني از او اسط قرن 19 پژوهش ها در بخش هاي گوناگون زبان شناسي ، ادبيات و هنرشناسي ايراني در روسيه گسترش بي سابقه أي پيدا مي كند. مطالعه علمي و ترجمه ي شاهنامه ي فردوسي آغاز مي شود. در سال 1849 آقاي ژوكفسكي قسمتي از شاهنامه ي فردوسي يعني داستان رستم و سهراب را از روي ترجمه ي آلماني آن كه توسط آقاي روكرت ايران شناس معروف آلماني انجام شده بور به زبان روسي ترجمه كرد. استاد نازاديانتس در كتاب تاريخ ادبيات فارسي كه در سال 1851 منتشر شده فصلي به شاهنامه ي فردوسي و اهميت آن هم در ادبيات ايران هم براي ادبيات جهاني اختصاص داد. همچنين آقاي زينويف در سال 1855 كتابي در شعر حماسي ايران نوشته كه در آن به مطالعه ي شاهنامه فردوسي هم پرداخته است.
او لين ترجمه ي شاهنامه ي فردوسي از روي متن اصلي را آقاي كريمسكي در سال هاي 1896-1895 انجام داده ولي چون زبان مادري اش او كرايني بوده شاهنامه را نه به زبان روسي بلكه به زبان او كرائيني ترجمه كرده است. و در سال 1905 آقاي سوكولف قسمتي از شاهنامه را به زبان روسي برگردانيد.
علاوه به استادان و پژوهشگران مذكور، دانشمندان بزرگ ديگري نيز در او اخر قرن 19 و اوايل قرن 30 در روسيه مي زيسته اند كه سهم ارزنده أي در پيشرفت علم ايران شناسي در روسيه ادا كرده اند. آقاي زالمان با همكاري آقاي ژوكفسكي در سال 1889 كتاب دستور زبان فارسي همراه با شرح عروض ، برگزيده ي اشعار فارسي نوشت و همچنين تحقيقات زيادي در مورد اشعار فارسي انجام داد از جمله تحقيقات رباعيات خاقاني كه در سال 1875 به چاپ رسيد. آقاي كورش علاوه بر ادبيات فارسي در زمينه خصوصيت صرف و نحو زبان فارسي كار مي كرده و در سال 1877 كتابي در مورد ويژگي هاي نحو فارسي و وجوه تشابه و تفاو ت نحو فارسي و روسي نوشت.
آقايان بارتولد و روزنبرگ در زمينه ي ادبيات فارسي تحقيقات زيادي انجام داده اند در سال 1901 شرح دستور زبان فارسي و در سال 1914 فرهنگ فارسي به روسي تاليف آقاي ميرزا جعفر به چاپ رسيده است.
در قرن 20 و به خصوص پس از انقلاب اكتبر سال 1917 ، زبان و ادبيات فارسي به طور مرتب تدريس مي شود و مورد تحقيقات قرار مي گيرد. در دانشكده ي خاورشناسي دانشگاه لنينگراد ( سن پترزبورگ فعلي ) پس از انقلاب اكتبر، كرسي زبان و ادبيات فارسي ايجاد مي شود كه استادان آن زبان فارسي ، تاريخ زبان فارسي ، زبان هاي باستاني ايراني و ادبيات ايران را تدريس مي كنند.
مراكز اصلي ايران شناسي در مسكو انستيتوي خاو رشناسي و انستيتوي زبان شناسي وابسته به آكادمي علوم اتحاد شوروي بوده اند. بعداً در دانشگاه هاي ديگر هم كرسي هاي ايران شناسي يا زبان و ادبيات فارسي هم تشكيل شد و مراكز جديد آموزش زبان و ادبيات فارسي ايجاد شد از آن جمله كرسي زبان و ادبيات فارسي در انستيتوي كشورهاي آسيا و آفريقا ، كرسي زبان هاي آريايي ( هند و ايراني در دانشگاه روابط بين المللي و امثال آن ).
http://ipc.aspu.ru/Web/Items/Iranist.htm
