حوادث اخیر روسیه؛ راهبرد آمریکا و سناریوهای احتمالی

تاریخ انتشار: ۲۱م دی ۱۳۹۰ ساعت ۱۱:۴۴ |

روسیران- روسیه در سال ۲۰۱۱ شاهد رویدادهای مهمی در عرصه داخلی و خارجی بود که افزون بر تاثیرگذاری مقطعی بر ساختار مدیریت روسیه، بر آینده این کشور نیز اثرات چشمگیری خواهند داشت. بی تردید، مهمترین رویداد سیاسی داخلی روسیه در سال میلادی گذشته، انتخابات چهارم دسامبر (۱۳ آذر) برای تعیین سرنوشت پنج ساله ۴۵۰ کرسی مجلس دوما یا همان پارلمان روسیه بود که در آن، حزب حاکم «روسیه واحد» و احزاب کمونیست روسیه، روسیه عادل و لیبرال دموکرات، یعنی همان احزاب حاضر در دوره پنجم دوما، با گذر از سد کسب حداقل هفت درصد آرا، موفق به تثبیت حضور دوباره خود شدند.

پس از انتخابات دوما، مساله تقلب در این انتخابات از سوی مخالفان و معترضان مطرح شد و تظاهرات گسترده ای در روسیه با حمایت پیدا و پنهان آمریکا رخ داد. سیاستمداران آمریکایی با اعلام حمایت از مطالبات معترضان، سلامت انتخابات دومای روسیه را زیر سوال برده و خواستار برگزاری مجدد آن شدند؛ ولی در عین حال، هرگونه دخالت واشنگتن در ایجاد اغتشاشات و ناآرامی های پس از انتخابات دوما را رد کردند. حمایت آشکار و کمک مالی دولت آمریکا به معترضان انتخاباتی و اپوزیسیون روسیه و تناقضات در سیاستهای اعلامی و اعمالی آمریکا در این خصوص، خشم و اعتراضات شدید مقامات روسیه را بر انگیخت.

در این مقاله بر آنیم تا با بررسی موضع گیری و اظهارات رسمی و غیر رسمی مقامات آمریکایی، به چرایی و چگونگی حمایت آمریکا از مخالفان بپردازیم. برای ورود به بحث، نگاهی کوتاه به پیشینه روابط مسکو واشنگتن در چند سال گذشته جهت روشنتر شدن وضعیت فعلی و فضای حاکم  بر روابط دو کشور خواهیم داشت.

روابط روسیه و آمریکا در دوره اوباما

روابط مسکو- واشنگتن از سال ۲۰۱۰ با اعلام سیاست نوسازی روابط موسوم به «ریست» از طرف باراک اوباما و مدودف روند خروج از رکود یافته بود، و دست آوردهای مهمی از جمله امضا پیمان استارت، همکاری روسیه با آمریکا در قبال افغانستان و پرونده هسته ای ایران را در بر داشت. ولی برخی موضوعات همچون سپر دفاع موشکی همچنان لاینحل باقی ماند و اخیرا تنش بر سر این موضوع افزایش یافته است. بنا بر این، از نیمه دوم سال ۲۰۱۱ بار دیگر روابط مسکو- واشنگتن به سردی گرایید و تنش های دوجانبه به ویژه پس از انتخابات دوما به شدت افزایش یافت.

علت اصلی سردی روابط در شش ماهه دوم سال گذشته میلادی، طرح سامانه موشکی آمریکا در اروپا بود. که به بهانه تامین امنیت موشکی این قاره و دفاع از آن در برابر تهدید موشکی برخی کشورها ولی در واقع با هدف تضعیف توانمندی دفاع راهبردی روسیه و تامین برتری واشنگتن در آینده اجرا می شود.

تحولات منطقه در قالب بیداری اسلامی کشورهای عربی منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا و تکروی غرب به سرکردگی آمریکا که تضعیف جایگاه روسیه در معادلات منطقه ای را به دنبال داشت، شکاف موجود در روابط کرملین و کاخ سفید را عمیقتر کرد. در کنار این تنشها، کرملین و کاخ سفید منتظر برگزاری انتخابات ریاست جمهوری دو کشور در سال آتی به عنوان کلید اصلی تعیین خط مشی آتی مناسبات دو رقیب قدیمی در سطوح مختلف هستند.

علی رغم اینکه دو دهه از دوران جنگ سرد می گذرد و شوروی فروپاشیده است ولی همچنان آمریکا از جانب روسیه احساس تهدید می کند. بعد از روی کار آمدن پوتین در سال۲۰۰۰ وی توانست با تمرکز قدرت در کرملین امنیت را در داخل و خارج از مرزهای روسیه تثبیت کند. تثبیت قدرت در روسیه و افزایش توان این کشور موجب تقویت موضع این کشور در برابر غرب  به ویژه آمریکا در عرصه روابط بین الملل شد که به مذاق آمریکا خوش نیامد. آمریکا خواهان روی کار آمدن دولتی ضعیف و وابسته به غرب در روسیه است به همین دلیل با حمایت از معترضان به انتخابات دومای دولتی روسیه سعی کرد موقعیت پوتین را در انتخابات ریاست جمهوری آتی تضعیف کرده و اگر هم نتوانست، رقیبی برای وی درست کند. حداقل یک پوتین با پشتوانه ضعیف رای مردمی و متزلزل روی کار بیایید. بنا بر این، مقامات آمریکا از بستر نارضایتی‌ها در روسیه علیه پوتین استفاده ‌کردند تا شخصیت کاریزماتیک‌ وی را از بین ببرند؛ چراکه آنها می‌دانند به احتمال زیاد پوتین برنده‌ انتخابات ریاست‌جمهوری روسیه در چهار مارس ۲۰۱۲ (۱۴ اسفند ۹۰) است. به عبارتی، تحولات اخیر به سمتی پیش می‌رود که شخصیت‌ پوتین را از موقعیت کاریزماتیک سال ۲۰۰۰ خارج کند.

اظهارات مقامات آمریکایی در خصوص انتخابات دوما

مقامات آمریکا قبل و بعد از انتخابات دوما نسبت به «آزادانه» و «عادلانه» نبودن انتخابات دوما هشدار داده بودند که این مساله بعد از انتخابات پررنگتر شد. هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه آمریکا روز دوشنبه ۱۴ آذر در اولین واکنش به اعترضات در خصوص انتخابات دومای روسیه، که در شهر «بُن» آلمان در کنفرانس آینده‌ افغانستان سخنرانی می کرد، حملات اینترنتی به سازمان «گولاس» و مخالفان روسیه را مورد انتقاد قرار داد و گفت که این حملات با حقوق محافظت شده‌ مردم برای نظارت بر انتخابات، شرکت در آن و انتشار اطلاعات، کاملا مخالف هستند. کلینتون روز بعد با اظهار نگرانی جدی واشنگتن در خصوص وقوع بی‌نظمی‌ها در انتخابات پارلمانی روسیه، خواهان انجام تحقیقات کامل در این زمینه شد. وی که در نشست ۵۶ عضو شورای همکاری اروپا در لیتوانی صحبت می کرد، گفت: رای دهندگان روسی شایسته آن هستند تا با دقت به تقلب های انتخاباتی رسیدگی کنند و باید صدای آنها شنیده شود و رای هایشان هم شمرده شود و این به معنی آن است که آنها شایسته هستند تا در انتخاباتی شفاف، آزاد و با رهبرانی که در برابر آنها مسئول هستند، شرکت کنند.^۱ سرگی لاوروف با انتقاد شدید از  سخنان کلینتون مواضع وی را عیب جویی متکبرانه خواند واعلام کرد که جای شگفتی است که با اینکه هنوز ناظران گزارشی رسمی در مورد انتخابات نداده اند وی مدعی تغلب در انتخابات است. ^۲

سناتور جان مک کین، یکی از رهبران حزب جمهوری‌خواه آمریکا در یک اظهار نظر غیر رسمی طی نامه ای به پوتین در صفحه «تویتر» خود به خطر وقوع انقلاب رنگی در روسیه هشدار داد. ^۳ وی در این نامه یادآور شده بود که که اعتراضات صورت گرفته به نتیجه انتخابات نشانه «بهار عربی» در روسیه است. مک کین از بروز ناآرامی در روسیه خرسند بود و این خرسندی خود را نیز پنهان نمی کرد. وی در گفتگو با خبرنگاران، با استقبال از این حرکت معترضان گفت: «بهار عربی» در روسیه همچنان ادامه دارد و این جای امیدواری است.^۴ سناتور جان مک کین همچنین هفتم دسامبر سال میلادی گذشته طی بیانیه ای که در مجلس سنای آمریکا قرائت کرد سوالات جدی در مورد روابط روسیه با آمریکا مطرح کرد. وی در این بیانیه با اشاره به وضع بد حقوق بشر در روسیه و تغلب در انتخابات روسیه رویکرد دولت آمریکا در قبال روسیه را زیر سوال برد و خواستار اتخاذ رویکردی واقع گرایانه در برابر روسیه شد.^۵

دو هفته بعد از انتخابات دوما، اوباما طی تماس تلفنی با مدودف ضمن اظهار نظر در مورد اتفاقات بعد از انتخابات دوما، از تعهد مدودف به رسیدگی به اعتراضات و همچنین فراهم آوردن فضا توسط مقامات روسیه جهت برگزاری تظاهرات و ابراز اعتراضات را تحسین کرد. این تماس تلفنی و کلمات گرم بعد از انتقادات و اظهار نظرهای تند مقامات آمریکایی برای روسیه دلگرم کننده بود ^۶.

کمکهای مالی آمریکا به معترضان روسی

آمریکا در عرصه جهانی برای تغییر رژیم های ناهمسو در کنار ابزار نظامی (افغانستان و عراق) از روشهای کم هزینه تر و موجه تر دیگر چون تحریک و حمایت از مخالفان داخلی و براندازی از درون استفاده می کند. این روش که تحت عنوان انقلابهای رنگی شناخته شده است در برخی کشورهای اروپای شرقی و جمهوری های سابق شوروی اتفاق افتاده و نتایج دلخواه آمریکا را به بار آورده است. به طوری که، حمایت های مالی و پشتیبانی آمریکا نقش بسزایی در بروز انقلاب های زنجیره ای مخملی در کشورهایی نظیر صربستان، گرجستان، اوکراین ، قرقیزستان و حرکت های مشابه در نپال و میانمار و …، و کسب موفقیت در دگرگونی و جابجایی قدرت داشته است.

در جریان اعتراضاتی که بعد از انتخابات دومای روسیه  شکل گرفت، دقیقا شبیه آن چه  حامیان و تئوریسین های انقلاب های رنگی در کشورهای دیگر اجرا کرده اند، با حمایت مالی از معترضان روسیه، به آنها نیز روبان، بندها و بادبادک های سفید با شعار «از ما کلاه برداری کردند» داده شد. طبق گفته مقامات آمریکایی و بنا بر برخی اطلاعات فاش شده، آمریکا بودجه چند میلیون دلاری به این اعتراضات تزریق کرده است. بخشی مهمی از این کمکها از طریق بنیاد سوروس و از طرق مختلف از جمله به بهانه مبارزه با ایدز وارد روسیه شده اند. جرج سوروس، به عنوان پدر انقلاب‌های رنگی و طراح کودتاهای رنگی در آسیای مرکزی و قفقاز نقش مهمی در حمایت مالی معترضان انتخابات دومای روسیه نیز نقش مهمی بازی کرده است. وین مدسن، نویسنده و تحلیلگر آمریکایی با اشاره به اطلاعات فاش شده از طریق سازمان های اطلاعاتی اروپای شرقی، اعلام کرد که سازمان سیا، «ام.آی.۶» انگلیس و بنیاد جرج سوروس از طریق کشور گرجستان به مخالفان دولت روسیه منابع مالی تزریق می کنند. بر اساس گزارش های منابع اطلاعاتی اروپای شرقی، بخش عمده ای از پول هایی که با عنوان پروژه مبارزه با بیماری ایدز به گرجستان سرازیر شده است به سمت مخالفان دولت روسیه تغییر مسیر یافته است. این نویسنده آمریکایی تاکید می کند؛ گرجستان، سازمان سیای آمریکا ، ام.آی.۶ انگلیس و جرج سوروس در حال پیگیری پروژه ای هستند که در آن اقلیت های قومی روسیه مانند چچن ها، اینگوش ها، بالکارها، کاباردین ها و تاتار ها را برای جدایی طلبی از روسیه تحریک کنند. ^۷

علاوه بر کمک های مالی پنهان، به گفته مقامات آمریکایی، کمک هایی هم تحت عناوین مختلف از جمله کمک به «توسعه جامعه مدنی»، «شفافیت در انتخابات» به طور آشکارا در اختیار سازمانهای غیر دولتی در روسیه قرار گرفته است. بعد از برگزاری انتخابات دومای دولتی روسیه مارک تونر، سخنگوی رسمی وزارت امور خارجه آمریکا اعلام کرد که این کشور به ارائه کمک‌های مالی خود به شهروندان و سازمان‌های غیردولتی در روسیه که در این راستا تلاش می‌کنند که انتخابات آزاد و عادلانه‌ای در این کشور برگزار شود، ادامه خواهد داد. به گفته وی، دولت آمریکا تا قبل از برگزاری انتخابات پارلمانی در روسیه، بیش از ۹ میلیون دلار برای کمک به سازمان‌های غیردولتی در روسیه هزینه کرده است.^۸

همچنین، فیلیپ گوردون، معاون وزیر امور خارجه آمریکا چندی پیش اعلام کرد که دولت آمریکا در راستای راهبردهای «مردم سالارانه» در حال رایزنی با کنگره در زمینه ابتکار عمل مربوط به اختصاص بودجه جدید برای حمایت از آن دسته از سازمان های غیردولتی است که برای باز کردن فضای جامعه روسیه و تکثرگرایی بیشتر در آن تلاش می کنند. وی افزود واشنگتن از سال ۲۰۰۹ میلادی تاکنون به طور متوسط سالانه ۱۶۰ میلیون دلار برای کمک به برنامه های ترویج حقوق بشر، قانونگرایی، مبارزه با فساد، جامعه مدنی، ایجاد رسانه های مستقل و فرآیندهای سیاسی دمکراتیک در روسیه هزینه کرده است.  ^۹

توماس ملیا، معاون مشاور وزیر امور خارجه آمریکا در جلسه ۱۵ دسامبر (۲۴ آذر) کمیته امور بین الملل کنگره آمریکا اعلام کرد؛ دولت آمریکا درصدد تاسیس بنیادی خاص برای افزایش حمایت از «توسعه جامعه مدنی» در روسیه است و برای این هدف ۵۰ میلیون دلار نیز هزینه در نظر گرفته است. ^۱۰

همچنین چندی پیش مدارکی به دست آمد که نشان می‌داد سازمان گولاس به عنوان ناظر بر انتخابات روسیه از طریق ایمیل دستورات و مبالغی پول را از وزارت خارجه آمریکا دریافت کرده است. در این ایمیل‌ها جزئیات پرداخت پول از سوی وزارت خارجه آمریکا به سازمان گولاس برای منحرف کردن روند رای‌گیری از مسیر خود مشخص شده است.^۱۱

سفارت آمریکا در مسکو یکی دیگر از مجاری کمک مالی آمریکا به معترضان است. به اعتقاد برخی تحلیلگران، جان بیرله، سفیر سابق آمریکا در روسیه یکی از مهمترین بازیگران عرصه ناآرامی ها در روسیه بویژه پس از انتخابات دوما بود. به اعتقاد جان بیرله، روسیه باید روند دموکراسی را طی کند و از حاکمیتی که وی بر اساس اسناد ویکی لیکس شکل آن را «دو سره» (تاندم) می نامد، خلاص شود. بیرله می نویسد: تاریخ روسیه و محرک های فعلی نشان می دهد که این نوع حاکمیت نمی تواند دائمی باشد. برخی منابع روس از پرداخت رشوه توسط دولت آمریکا و جان بیرله، به «سازمان امنیت و همکاری اروپا» که یکی از ناظران بین المللی انتخابات روسیه بود، خبر دادند و این در حالی است که گزارش‌های این سازمان مبنی بر تقلب در انتخابات از اصلی‌ترین مستندات معترضان این روزها در روسیه به شما می‌رود.^۱۲

بررسی تناقضات سیاستهای اعلامی و اعمالی آمریکا

مواضع و اقدامات غرب و آمریکا قبل و بعد از انتخابات دومای دولتی روسیه به خصوص بعد از اعلام کاندیداتوری پوتین برای انتخابات ریاست جمهوری نشان دهنده نوعی نگرانی و برنامه ریزی برای جلوگیری از انتخاب مجدد پوتین به ریاست جمهوری روسیه است. به همین دلیل آمریکا و غرب در رابطه با پیش آمدن مشکلات قابل توجه و رخ دادن «اغتشاشات گسترده» در روسیه در انتخابات دومای دولتی این کشور هشدار دادند. به محض اعلام موافقت پوتین با پیشنهاد حزب حاکم «روسیه واحد» برای شرکت در انتخابات ریاست جمهوری، آمریکایی‌ها هشدار دادند که بازگشت پوتین حتی در راستای منافع اصیل و بلند‌مدت روسیه نیز نیست. در اواسط ماه نوامبر (اوایل آذر) خانم کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه سابق آمریکا با «تاسف‌انگیز و تمسخر آمیز» خواندن تصمیم پوتین برای شرکت در انتخابات قریب‌الوقوع ریاست جمهوری روسیه، پیش آمدن «مشکلات قابل توجه» و اتفاق افتادن «اغتشاشات گسترده» در روسیه را بعید ندانست^۱۳ . همچنین، جان مک کین قبل از انتخابات دوما در مقاله‌ای در روزنامه «وال استریت ژورنال» به امکان بروز انقلابی نظیر کشورهای عربی در روسیه اشاره کرده بود.^۱۴

زمانی به طور علنی پیام استارت مخالفت‌های داخلی داده شد که قبل از اعلام نتایج انتخابات و مواضع سازمان‌های بین‌المللی ناظر بر آن، سازمان‌ها و کشورهای غربی و به‌طور خاص سازمان امنیت و همکاری اروپا و وزیر امور خارجه آمریکا انتخابات دومای دولتی روسیه را غیر‌دموکراتیک و همراه با تقلب اعلام کردند. مسلم است که حداکثر برنامه آمریکا و غرب برای روسیه وقوع انقلاب رنگی و حداقل آن ایجاد هرج و مرج سیاسی و امنیتی به منظور واداشتن پوتین به شرکت نکردن در انتخابات قریب‌الوقوع ریاست جمهوری روسیه است.

مقامات آمریکایی به خصوص هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه آمریکا این اتهام که اظهارات آنها باعث تحریک مردم روسیه برای برپایی تظاهرات در مخالفت با نتیجه انتخابات پارلمانی در این کشور شده را رد کرده و اعلام کرد که تظاهرات اعتراض‌آمیز رخ داده بعد از انتخابات دومای دولتی در روسیه یک مسئله داخلی بوده و از خارج الهام گرفته نشده بود. ^۱۵واکنش منفی هیلاری کلینتون نسبت به انتخابات پارلمانی در روسیه ، زمانی که هنوز اطلاعات رسمی در این خصوص منتشر نشده، حاکی از وجود برنامه ریزی قبلی بدون توجه به نتایج و گزارش ناظران انتخابات است.

نتیجه گیری

با توجه به واقعیتهای موجود و نفوذی که آمریکا از طریق رسانه ها و سازمانهای غیر دولتی در روسیه برای خود ایجاد کرده، سناریویی که آمریکا برای روسیه در نظر گرفته است، تداوم وضع فعلی و افزایش فشار به روسیه در رابطه با نقض حقوق و آزادی‌های بشر است تا شانس پوتین برای پیروزی قاطع در انتخابات ریاست جمهوری این کشور کاهش یابد. در صورت به دور دوم کشیده شدن انتخابات، دست آمریکا و غرب برای اقدامات به‌مراتب جدی‌تر و گسترده‌تر که زمینه هرج و مرج سیاسی و امنیتی را بیشتر فراهم خواهد کرد، بازتر خواهد شد. همانطور که جفری مکناف، پژوهشگر مرکز مطالعات استراتژیک و امور بین الملل واشنگتن تحلیل می کند: «انتخابات آتی ریاست جمهوری در روسیه پتانسیل بیشتری نسبت به انتخابات دوما دارد؛ چرا که در سیستم سیاسی روسیه پارلمان نقش واقعی و مهمی را بازی نمی کند، ولی ریاست جمهوری نقش پررنگ و مهمی در سیاست خارجی دارد.» ^۱۶ بنا بر این، ممکن است هرج و مرج و ناآرامی پس از انتخابات دومای روسیه، مقدمه ای برای به راه اندازی تظاهراتی گسترده تر بعد از انتخابات ریاست جمهوری روسیه در چهار مارس (۱۴ اسفند) باشد.

نویسنده: جعفر خاشع

پایگاه خبری- تحلیلی «روسیران»، ۲۱ دی ۹۰