چالش اس-۳۰۰ و بهار روابط ایران- روسیه

تاریخ انتشار: ۲۶م مهر ۱۳۹۰ ساعت ۹:۴۴ |

روسیران- زمانی که روسیه مبلغ ۱۶۷ میلیون دلاری پیش پرداخت خرید سامانه موشکی اس ۳۰۰ را به ایران باز پس داد، در بسیاری از محافل خبری از این اقدام به عنوان ختم پرونده اس ۳۰۰ یاد شد. با ین حال اقدام ایران در طرح شکایت از روسیه به اتاق داوری پاریس بار دیگر نام اس ۳۰۰ را بر سر زبان انداخت و نشان داد که ایران به راحتی روسیه، از کنار این قضیه نمی‌گذرد.

قرارداد اس-۳۰۰: از امضای قرارداد تا نادیده گرفتن تعهدات

سیستم‌های اس ‌۳۰۰ ویژه دفاع از سامانه‌های صنعتی، نهادهای دولتی، پایگاه‌های نظامی و مقرهای فرماندهی در برابر حملات جنگنده‌های دشمن هستند. به گفته منابع روسیه سیستم پدافندی اس ۳۰۰ قادر به نابود‌سازی اهداف بالستیک بوده و از قابلیت واردسازی ضربه به اهداف زمینی نیز برخوردار است.

تازه‌ترین مدل سیستم اس‌۳۰۰ می‌تواند هواپیماهای دشمن را در فاصله ۱۵۰ کیلومتری و ارتفاع ۲۷ کیلومتری نابود کند. این سیستم قادر است در یک زمان دو موشک به سوی هواپیمای متجاوز شلیک نماید. این موشک هفت و نیم متری با وزن ۱۸۰۰ کیلو قادر است دوازده هدف را همزمان تعقیب کند و حداقل به شش هواپیمای متجاوز شلیک نماید. این موشک با برد ۱۵۰ کیلومتر در کلاس موشک‌های میانبرد محسوب می‌شود که با جابجایی سریع می‌تواند خود را از مورد هدف قرار گرفتن مصون نماید.[۱]

قرارداد خرید موشک‌های اس ۳۰۰ از روسیه در اواخر سال ۲۰۰۷ بین تهران و مسکو امضاء شد و قرار بود به موجب آن، روسیه سامانه‌های ضد موشکی مزبور را به ارزش حدود ۸۰۰ میلیون دلار به جمهوری اسلامی ایران تحویل دهد. در راستای این قرارداد ایران مبلغ ۱۶۷ میلیون دلار به عنوان پیش پرداخت به روسیه پرداخت؛ اما اندکی پس از عقد این قرارداد، آمریکا و اسرائیل به مخالفت با این قرارداد پرداختند و جالب اینکه تحویل این سیستم موشکی بیشتر به ابزاری برای امتیاز‌گیری روسیه از ایران و امریکا شبیه بود تا عاملی برای همکاری نظامی ایران و روسیه و بیش از آنکه تابع شرایط متغیر ناشی از تحریم علیه ایران باشد، تحت تاثیر فضای روابط روسیه و آمریکا بود.

عدم تحویل سامانه مزبور تا زمان تصویب قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت ادامه داشت تا اینکه با تصویب چهارمین قطعنامه تحریمی علیه ایران ‌توسط شورای امیت سازمان ملل در ژوئن ۲۰۱۰، (با ‌حمایت ‌روسیه) بالاخره محمل قانونی (از دیدگاه روسیه) برای لغو این قرارداد فراهم شد و دمیتری مدودف رئیس جمهوری روسیه روز چهارشنبه ۳۱ شهریور ۱۳۸۹ فرمانی را امضا کرد که بر طبق آن تحریم‌های تکمیلی بر ضد ایران بخاطر امتناع از قطع غنی‌سازی اورانیوم اعمال شد که ممنوعیت فروش سامانه اس ۳۰۰ نیز بخشی از این دستور بود.

بر اساس دستور رئیس جمهوری روسیه، انتقال مستقیم یا غیرمستقیم هشت نوع سلاح سنگین از جمله تانک، خودروهای زره‌ای، هواپیماهای جنگی، هلیکوپترهای تهاجمی، کشتی‌های نظامی و سیستم‌های موشکی به ایران ممنوع شد و همچنین هرگونه حضور ایران در طرح‌های استخراج اورانیوم در روسیه غیرقانونی اعلام شد. این مجازات‌ها در قطعنامه مصوب شورای امنیت علیه ایران مندرج است که روسیه به آن قطعنامه رای مثبت داده بود.[۲] با این حال قطعنامه ۱۹۲۹هیچ صراحتی درباره موشک‌های پدافند هوایی ایران ندارد.

برای لغو این قرارداد دلایل بسیاری ذکر شد که اغلب حول محورهای زیر می‌چرخید: فشار آمریکا و اسرائیل بر روسیه، (برای مثال، به گزارش رسانه‌های گروهی اسرائیلی، در یکی از نامه‌های منتشره در ویکی لیکس گفته می‌شود روسیه آماده بود در ازای قرارداد یک میلیارد دلاری دریافت هواپیماهای بدون خلبان از اسرائیل از تحویل سامانه های موشکی اس ۳۰۰ به ایران خودداری کند)[۳]، دریافت امتیازاتی از جانب آمریکا توسط روسیه از جمله وعده عضویت روسیه در سازمان تجارت جهانی، تمایل روسیه برای نوسازی اقتصاد خود و دریافت فناوری‌های پیشرفته از جانب غرب برای دستیابی به این هدف، روابط جدید استراتژیک آمریکا و روسیه و عقد قرارداد جدید کاهش تسلیحات تهاجمی راهبردی روسیه و آمریکا به نام استارت ۲ در پراگ میان دمیتری مدودف و باراک اوباما روسای جمهوری روسیه و آمریکا با موافقت آمریکا در ازای لغو قرارداد فروش موشک‌های ضدهوایی اس ۳۰۰ به ایران از جانب روسیه، پایان بخشیدن به تحریم‌ها علیه شرکت‌های روسی از جمله روس آبارون اکسپورت موسسه دولتی صادر کننده تسلیحات ساخت روسیه و دلایل بسیاری از این دست.

اما اینکه علت واقعی لغو این قرارداد چه بوده است، همچنان مبهم است. از طرفی اگرچه با نگاهی خوشبینانه گفته می‌شود که آمریکا ناخوشنودی خود را نسبت به قرارداد سامانه اس ۳۰۰ با تقویت طرح سپر دفاع موشکی برای اروپا نشان داد و روسیه نیز تحت تأثیر این رویداد قرار گرفت، اما می‌توان این نگاه بدبینانه را نیز در نظر گرفت که به طور کلی از همان ابتدا روسیه می‌توانست مخالفت آمریکا با فروش این سامانه به ایران را پیش‌بینی کند و در عین حال برای در دست داشتن اهرم چانه‌زنی، به امضای این قرارداد دست یازید. بنابراین زمانی که مخالفت آمریکا با این قرارداد علنی شد، روسیه از فروش موشک‌های اس ۳۰۰ به ایران انصراف داده بود. اما در سالهای پس از آن موضوع فروش موشک‌های اس ۳۰۰ از سوی روسیه به ایران تنها به اهرمی برای مسکو تبدیل شد تا در چانه‌زنی‌‌های خود با آمریکا امتیاز بگیرد و از سوی دیگر با در دست داشتن این کارت منافعی را از جانب تهران داشته باشد. از آن پس تعلیق‌های روسیه در تحویل این موشک‌ها به ایران آغاز شد.[۴]

 شکایت ایران از روسیه و واکنش روسیه

اعلام خبر رسیدگی به شکایت جمهوری اسلامی ایران علیه روسیه در روز ۱۸ مهر ماه در «اتاق داوری پاریس» توسط علی اکبر صالحی وزیر خارجه کشورمان، واکنش تهدید آمیز روسیه را در پی داشت. سایت وزارت خارجه روسیه در خبری مدعی شد، سرگی لاوروف، وزیر خارجه این کشور گفته است: پیش پرداخت قرارداد به آنان بازگردانده شده و به نظر ما، این پرونده‌ای است که باید بسته شود و درباره آن حرف دیگری مطرح نشود و ایران مستند قانونی برای طرح چنین شکایتی ندارد!

الکساندر لوکاشویچ، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه نیز اعلام کرد که روسیه از تصمیم تهران برای شکایت از روسیه درباره قرارداد تحویل سیستم‌های پدافند موشکی اس ۳۰۰ متحیر شده است. برای روسیه پرونده تحویل سیستم‌های اس ۳۰۰ از سال گذشته بعد از صدور قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت سازمان ملل متحد و متعاقبا حکم رییس‌جمهور روسیه به شماره ۱۱۵۴ مورخ ۲۲ سپتامبر سال ۲۰۱۰ بسته شده است. این در حالیست که ایران به طور رسمی اعلام کرده به دلیل اینکه روسیه سیستم دفاع موشکی اس ۳۰۰ را بر پایه قرارداد به ایران تحویل نداده است، علیه این کشور در دادگاه‌های بین‌المللی شکایت خواهد کرد. تهران به رای مثبت دادگاه بین‌المللی برای تحویل سیستم‌های مذکور به ایران امیدوار است.

به نظر می‌رسد اختلاف نظر ایران و روسیه از آنجا نشأت می‌گیرد که ایران علاوه بر دریافت مبلغ پیش پرداخت، خواهان پرداخت خسارت برای لغو یکجانبه این قرارداد از سوی طرف روسی نیز می‌باشد در حالی که مقامات روسیه پرداخت غرامت را نمی‌پذیرند.[۵] ‌

در متن قرارداد پیش‌بینی شده بود که چنانچه روسیه به طور یکجانبه اقدام به فسخ این قرارداد کند، ‌مجبور ‌خواهد ‌شد ‌نه ‌تنها ‌پیش‌پرداخت ‌را ‌به ‌ایران ‌بازگرداند، ‌بلکه ‌جریمه ‌۱۰ ‌درصدى نیز ‌بپردازد.[۶] با این حال استناد روسیه در این ماجرا به بند فورس‌ماژور این قرارداد است که به تاکید مقامات روسی منظور از فورس ماژور در این قرارداد، قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد محسوب می‌شود و فرمان مدودف، رئیس جمهوری روسیه نیز بر این اساس بوده است.

ابراز تعجب مقامات روسی و تلاش آنها برای خاتمه یافته تلقی شدن این ماجرا نیز امری عجیب و قابل توجه است. به نظر می‌رسد که پیش از طرح این شکایت، در روسیه تصور می‌شد که ایران در هر شرایطی حاضر است اقدامات روسیه را نادیده بگیرد و برای برخورداری از حمایت این کشور، روابط خود را با مسکو دستخوش چنین فراز و نشیب‌هایی نکند.[۷]

با این حال موضوع تقاضا برای داوری جزء مفاد قرارداد امضا شده بین ایران و روسیه بوده و بر اساس مفاد قرارداد تحویل سیستم‌های پدافند موشکی اس ۳۰۰ اگر طرفین نسبت به اجرای قرارداد به ابهامی برخورد کردند، باید آن را به داوری احاله دهند تا به موضوع رسیدگی شود.

ضمن اینکه در قراردادهای مرتبط با تجارت بین‌المللی به طور معمول زمانی میان طرفین برای مذاکره در صورت وقوع اختلاف تعیین می‌شود. در این مدت تعیین شده طرفین قرارداد بدنبال دست‌یابی به راه‌کاری مرضی الطرفینی هستند. مدت مذاکره یا در قرارداد تعیین شده و یا طرفین حد متعارفی را برای مذاکره و حل و فصل اختلاف تعیین می‌کنند. اگر طی این مدت مذاکرات به شکلی دوستانه به نتیجه نرسید، در قالب همان قرارداد پیش‌بینی شده است که حل اختلاف از طریق مراجعه به اتاق بازرگانی بین‌المللی پاریس واگذار خواهد شد. این مرجع حکم دادگاه را ندارد بلکه اتاق بازرگانی دیوان بین‌المللی است. اینکه موضوع اس‌۳۰۰‌ به اتاق بازرگانی بین‌المللی پاریس ارجاع شده حکایت از آن دارد که مذاکرات دو طرف تاکنون بی‌نتیجه بوده است. تعیین وقت برای بررسی موضوع اس‌۳۰۰‌ هجدهم مهر ماه سال جاری بوده و اکنون این داوری آغاز شده است و به نظر کارشناسان به لحاظ حقوقی روند جاری کاملا به نفع ایران است.[۸]

نکته نهایی

در پایان باید توجه داشت که سیاست خارجی روسیه کاملا عمل‌گرایانه است و این کشور در چارچوب منافع ملی خود رابطه با ایران را دنبال می‌کند. یعنی روسیه با اقدام به تحریم ایران منافع ملی خود را دنبال می‌کند و از دیدگاه سیاست‌مداران این کشور همراهی و همکاری با اروپا و امریکا از اولویت‌های منافع ملی این کشور در مقطع حاضر است.

دیگر اینکه در حال حاضر برخلاف دوره جنگ سرد که شوروی می‌توانست در حل و فصل نهایی یک موضوع تاثیرگذار باشد، روسیه حمایت از ایران را تا جایی که با سیاست این کشور همخوانی داشته باشد ادامه می‌دهد و اغلب تنها نقش تعدیل‌کننده را بازی می‌کند. توان روسیه نیز برای مقاومت در برابر غرب در حمایت از ایران محدود است؛ ضمن اینکه این کشور نسبت به تبدیل‌شدن ایران به یک قدرت هسته‌ای در جنوب مرزهایش نگران است و سامانه اس ۳۰۰ نیز توان دفاع از تأسیسات هسته‌ای را بدون کمک روسیه به ایران می‌دهد.

از طرفی طی دو سال اخیر با توجه به تحولاتی که در روسیه و نیز امریکا رخ داده، همکاری دو کشور تقویت شده است. با این حال تقابل استراتژیک میان روسیه در مقابل اروپا و امریکا برقرار است و روسیه همگرایی همه‌جانبه با غرب را در راستای منافع خود نمی‌داند. به این ترتیب بخشی از سیاست و رفتارهای خارجی فعلی روسیه بر اساس راهبرد مقابلة استراتژیک شکل گرفته است و به همین دلیل روسیه همواره تمایل به ایفای نقش دوگانه در عرصه خارجی و اتخاذ مواضع متوازن بین غرب و ایران دارد. با در نظر‌گرفتن موارد فوق واقع‌بینی در روابط دو کشور و پرهیز از رویکردهای احساسی در این مناسبات امری ضروری است که در نهایت به پایداری روابط دو کشور می‌انجامد.

در مورد قرارداد اس ۳۰۰ نیز طرح مواردی از قبیل «اقدام به شکایت ایران برای کمک به روسیه در انجام تعهدات این قرارداد» و یا تمایل نشان‌دادن به دریافت این سامانه برای ایران نامناسب است. زیرا از یک طرف بنا به اظهارات طرف ایرانی، کشورمان سامانه مشابه اس ۳۰۰ را ساخته است و از طرفی پس از پنج سال تغییر و تحول و پیشرفت در سیستم‌های موشکی، آفندی و پدافندی، ایران نباید همچنان سیستم موشک های اس ۳۰۰ پنج سال پیش را در صورت عملی شدن تعهد روسیه دریافت کند. بلکه همواره باید این نکته را به مقامات روسی یادآور شد که عدم تحویل عمدی این سامانه تا صدور قطعنامه از چشم ایران پنهان نمانده و ایران با وجود تمایل به حفظ روابط خوب با همه کشورها، از حقوق خود صرف نظر نخواهد کرد.

 نویسنده: فاطمه عطری

منبع: ایراس