چرایی اهمیت روسیه برای آمریکا

تاریخ انتشار: ۱۷م شهریور ۱۳۸۹ ساعت ۱۸:۲۳ |

با گذشت یک سال و نیم از اعلام سیاست «reset» اوباما در روابط آمریکا و روسیه، به نظر می‌رسد روابط دو کشور همچنان شکننده است. چرا که اتحاد و همکاری آمریکا با روسیه برای واشنگتن چندان هم آسان و بی دردسر نیست. در همین رابطه، جیمز اف. کالین، رئیس برنامه روسیه و اوراسیا در بنیاد «کارنگی» و سفیر سابق آمریکا در روسیه(۲۰۰۱-۱۹۹۷) و متیو روجانسکی، معاون کالین در بنیاد مذکور، طی مقاله‌ای با عنوان «چرایی اهمیت روسیه برای آمریکا» ضمن تحلیل دلایل اهمیت مسکو برای واشنگتن می‌نویسند: “اگرچه روسیه به لحاظ تکنولوژیکی در مقایسه با غرب عقب مانده است، اما این کشور از نظر اقتصادی هنوز از پتانسیل‌های بالایی برخوردار بوده و مقامات اقتدارگرای روسیه نیز همچنان برای غرب، غیر قابل اعتماد بوده و از اهرمها و توانمندی‌های بسیاری برای اعمال فشار برخوردارند.”
مولفین می نویسند: روسیه بعد از جنگ سرد چالشی اساسی برای آمریکا بوده است. در دوره اخیر نیز شاهد مسائلی هستیم که موید این مسئله است: دستگیری بوریس نمتسوف، معاون سابق نخست وزیر و رهبر جنبش مخالفان در ماه جولای انتقادات تند دولت اوباما را نسبت به اقدامات سران روسیه برانگیخت. مسئله بعدی اعلام استقرار موشک های ضد هوایی روسیه در آبخازیا بود؛ منطقه ای که در جریان جنگ آگوست ۲۰۰۸ از گرجستان جدا شد. اعلام این خبر برای آمریکا که در طول دو سال گذشته در صدد تنش زدایی در روابط دو جانبه بود، اتفاق غیر منتظره‌ای محسوب می شد. بنا بر این، با عنایت به وجود چنین مسائلی در روابط مسکو- واشنگتن، به چالش کشیده شدن همکاری‌های دو کشور امری محتمل است و واشنگتن نمی‌تواند به راحتی از عهده کار با مسکو بر آید.
به باور مولفین، جمله معروف رونالد ریگان «اعتماد کنید ولی راستی آزمایی کنید» (trust, but verify) که برای مذاکره‌کنندگان آمریکایی در جریان مذاکرات کنترل تسلیحات در دوران جنگ سرد یک اصل بود، امروز نیز اصلی مهم محسوب می‌شود.
کالین و روجانسکی بر تعهد و تعامل به عنوان عامل موثر برای بهبود روابط روسیه و آمریکا تاکید کرده و در ادامه، برخی از مهمترین دلایل اهمیت مسکو برای واشنگتن را چنین بر می شمارند:
۱)    تسلیحات هسته‌ای روسیه برای آمریکا هنوز یک تهدید وجودی است. بیست سال پس از سقوط دیوار برلین، روسیه هزاران سلاح هسته‌ای در زرادخانه‌های خود ذخیره کرده و صدها سلاح هسته‌ای هنوز شهروندان آمریکایی را تهدید می‌کند. این تهدید به خودی خود رفع نمی شود؛ رفع این تهدید و کاهش زرادخانه‌های هسته‌ای مستلزم مذاکرات مستقیم و دوجانبه کنترل تسلیحات میان روسیه و آمریکاست. پیمان استارت-۲، (معاهده کاهش سلاح‌های هسته‌ای استراتژیک که برای تصویب به مجلس سنا ارائه شده است) آخرین توافق دو کشور در مذاکرات دو جانبه بلند مدت برای کنترل تسلیحات است؛ قدمت این مذاکرات به دوران جنگ سرد بر می‌گردد. تا به امروز این مذاکرات تنها مکانیسمی است که به آمریکا اجازه بازرسی سایتهای مخفی هسته‌ای روسیه را می‌دهد.  پیمان استارت-۱ برای کنترل گسترش مسابقه تسلیحاتی در دوره جنگ سرد ضروری بود. طبق پیمان استارت-۲ دو کشور متعهد می شوند تا زرادخانه‌های استراتژیک هسته‌ای خود را ۳۰ درصد کاهش دهند. حتی، اوباما و مدودف، در خصوص از بین بردن سلاح‌های هسته‌ای به طور کامل در بلندمدت، به توافق رسیدند. اما آنها این توافقات را فقط از طریق همکاری با یکدیگر می‌توانند عینی و عملی سازند.
۲)    روسیه دارای رای «نوسان» در سطح بین الملل است [رای نوسان اصطلاحی است که در مورد توصیف رایی استفاده می شود که ممکن است به هر یک از طرفین که دارای رای مساوی هستند، داده شود. بنا بر این، این رای معمولا نقش مهمی در نتیجه رای‌گیری بازی می‌کند]. مسکو به عنوان یکی از پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل، از حق وتو بر فراز هر قطعنامه ای که سازمان ملل ممکن است درصدد وضع آن باشد، برخوردار است. از جمله، می‌توان به تلاشهای اخیر در مورد وضع مالیات، قطعنامه‌های شدید علیه ایران و یا در سال ۲۰۰۹ علیه کره شمالی به دنبال دومین آزمایش هسته‌ای آن کشور اشاره کرد. حمایت روسیه از چنین قطعنامه‌هایی همچنین می‌تواند چین و دیگر کشورهایی که در بلوک ایران و کره شمالی نیستند را به حمایت از این قطعنامه‌ها ترغیب کند. سیاست تنظیم مجدد روابط بین مسکو و واشنگتن توان تاثیرگذاری چند برابری را به دیپلماسی آمریکا در سطح جهانی بخشیده است. همچنین، علاوه بر شورای امنیت، روسیه به همان اندازه نیز نقش مهمی در «گروه ۸» و «گروه ۲۰» بازی می‌کند. برای مثال، در سال ۲۰۰۸ روسیه از تصمیم گروه ۲۰ مبنی بر اجتناب از سیاست حمایت از تولیدات داخلی و جلوگیری از موانع جدیدی برای سرمایه گذاری و یا تجارت حمایت کرد.
۳)    وسعت زیاد روسیه. روسیه از یک طرف با اروپا هم مرز است، از طرفی دیگر با آسیای مرکزی و آسیای شرقی و از طرفی نیز به قطب شمال منتهی می‌شود؛ آمریکا در همه این مناطق منافع مهمی دارد. در عین حال، آمریکا توان رقابت موثر با روسیه در این مناطق را ندارد؛ یعنی، برای پی‌گیری منافعش در این مناطق باید به ناچار با روسیه همکاری کند. به دلیل مبارزات مداوم در افغانستان علیه شورشیان، آمریکا شدیدا به ثبات در آسیای مرکزی نیازمند است. آمریکا نه تنها برای مسائل تدراکاتی و اطلاعاتی در جنگ افغانستان، بلکه برای مدیریت تهدیداتی مانند ناآرامی‌های سیاسی و خشونت‌های قومی اخیر قرقیزستان نیازمند کمک و حمایت روسیه است. بعد از فروپاشی شوروی، روابط تاریخی مسکو با جمهوری های تازه استقلال یافته هنوز تازه و مستحکم است. روسیه در حل کشمکش‌های منطقه نقش محوری دارد. این کشور همچنین در ممانعت از عضویت کشورهایی مانند مولداوی، گرجستان و آذربایجان به اتحادیه اروپا و توسعه اقتصادی این کشورها نقش مهمی دارد. برای مثال، مسکو اخیرا نسبت به حل و فصل درگیری قره باغ و ترانس نیستریا ابراز علاقه کرده است و با وجود تحرکات نظامی اخیر در آبخازیا، هنوز هم حل مسئله با مذاکره محتمل است.
۴)    مسائل محیط زیست روسیه؛ آتش سوزی در غرب روسیه فاجعه‌بار بود. روسیه قربانی تغیرات آب و هوایی جهانی شد و بخش عظیمی از جنگل‌هایش سوخت. روسیه با در اختیار داشتن بیش از یک دهم کل خشکی‌های زمین و منابع گسترده آب شیرین و منابع اقیانوسی می‌تواند نقش مهمی در حفظ محیط زیست جهانی بازی کند. روسیه امروزه جزء چهار کشور بزرگ تولید کننده گازهای گلخانه‌ای به شمار می رود، اما به عنوان امضا کننده پیمان کپنهاگ متعهد شده است که تولید گازهای گلخانه‌ای خود را به ۲۰ تا ۲۵ درصد کمتر از سطح سال ۱۹۹۰ برساند. یکی دیگر از معضلات زیست محیطی در روسیه سوختن گاز در فرایند استخراج نفت و در پالایشگاههاست که البته اخیرا دولت روسیه تلاش‌هایی در راستای کاهش این آلودگی انجام داده است.
۵)    روسیه غنی و ثروتمند است. روسیه به عنوان یکی از اعضای گروه اقتصادهای نوظهور، دوازدهمین بازار بزرگ و سومین کشور بزرگ دارنده ذخایر ارزی خارجی در جهان است. امروزه نقش روسیه در بازار جهانی با توجه به سرمایه گذاری‌های خارجی در این کشور، رو به رشد است و این کشور بازیگر بزرگی در تجارت جهانی محسوب می‌شود. بورس روسیه نیز رشد خوبی دارد و به روی سرمایه‌گذاران خارجی باز شده است. روسیه در پی همکاری‌های استراتژیک برای تامین نیازمندی‌ها و فروش تولیدات خود است. با وجود سخت گیری‌های گاه به گاه در تجارت خارجی، مثل ممنوعیت صادرات غله در چند هفته گذشته به علت آتش سوزی های گسترده، روسیه در حال عضویت در سازمان تجارت جهانی است و به دنبال دسترسی بیشتر به تکنولوژی و سرمایه‌گذاری غرب است. فساد اقتصادی و بوروکراسی ناکارآمد بزرگترین چالشهای رشد اقتصادی روسیه هستند.
۶)    منابع انرژی. زندگی آمریکایی به ثبات و قابل پیشبینی بودن قیمت کالاها و حاملهای انرژی مانند بنزین، گاز طبیعی و زغال سنگ (به ویژه با توجه به نقش مهم روسیه در تولید و قیمت این سوختهای فسیلی) بستگی دارد. روسیه به تنهایی دارای تقریبا یک چهارم از ذخایر شناخته شده گاز جهان است و در حال حاضر، عهده دار بیش از یک پنجم صادرات جهانی گاز است. این کشور دومین کشور تولید کننده نفت پس از عربستان سعودی و دارای دومین ذخایر ذغال سنگ پس از آمریکا است. برای آمریکا خوب است که روسیه عضو اوپک نیست. در صورت عضویت روسیه در اوپک، آزادی عمل اوپک در میزان صادرات و قیمت‌گذاری به مراتب بیشتر می‌شد. البته، یکی از مشکلات عدیده روسیه خطوط لوله انتقال انرژی به اروپا است که در سال گذشته منجر به «جنگ گازی» بین روسیه و اوکراین، و روسیه و بلاروس شد. این زیر ساختها قدیمی بوده و از دوران شوروی سابق بر جای مانده است. به همین خاطر، روسیه و اروپا در صدد انتقال خطوط لوله جدید از طریق دریای بالتیک، دریای سیاه و منطقه سیبری هستند.
۷)    روسیه هم‌پیمان ثابت قدم در مبارزه با تروریسم و دیگر تهدیدات بین المللی است. حتی در طول روزهای سیاه بعد از جنگ روسیه- گرجستان در سال ۲۰۰۸، مسکو و واشنگتن به طور موثری در مبارزه با تروریسم، قاچاق مواد مخدر و دیگر اولویت های امنیتی مشترک با هم همکاری می‌کردند. نمود عینی این همکاری‌ها، همکاری در کمک به زلزله‌زدگان هائیتی و کمک به فروکش کردن خشونت در قرقیزستان بود. همچنین، روسیه در مقابله با جرایم سازمان‌یافته در سطح جهانی و در نابودی پشتوانه‌های مالی تروریسم شریک مهمی برای آمریکاست. در حال حاضر، دو کشور در خصوص کنترل قاچاق مواد مخدر در آسیای میانه همکاری‌های خوبی دارند. روسیه کمک‌های اطلاعاتی و تدارکاتی موثری به نیروهای غربی درگیر در جنگ افغانستان می‌کند.
۸)    راه تهران و پیونگ‌یانگ به نوعی از مسکو می‌گذرد. روسیه به روابط خوب خود با ایران و کره شمالی (که هر دو کشور از نگرانی‌های اصلی واشنگتن هستند) ادامه می‌دهد. در گذشته، کرملین از اهرمهای مختلف برای باز نگه‌داشتن درهای مذاکره با این کشورها استفاده کرده است؛ از جمله، فرستادن مقامات بلندپایه به تهران و ارائه کمک‌های هسته‌ای غیر نظامی و فروش تسلیحات نظامی به تهران (که البته فروش موشک اس-۳۰۰ که می‌تواند در برابر حمله هوایی احتمالی آمریکا و اسرائیل به کار برده شود، فعلا به حالت تعلیق در آمده است). اکنون بیش از هر زمانی آمریکا به این نوع اهرمها نیاز دارد. اگر آمریکا بخواهد به طور موثری با گسترش سلاح هسته‌ای مقابله کند، در وهله اول باید در مذاکرات دو جانبه کنترل تسلیحات با روسیه پیشرفت‌هایی داشته باشد.
۹)    روسیه این پتانسیل را دارد که به عنوان یک بازیگر کلیدی در حل و فصل مناقشات منطقه‌ای مطرح باشد. همچنین، اگر مسکو بخواهد می‌تواند مانع مهمی برای حل و فصل این مناقشات نیز باشد. روسیه عضو مذاکرات شش جانبه خلع سلاح هسته‌ای کره شمالی، عضو گروه مینسک، سازمان امنیت و همکاری در مورد قره باغ و عضو گروه ۲+۵ در مورد حل مسئله ترانس نیستریا است. روسیه ظرفیت منحصر به فردی برای کمک به حل مسالمت آمیز اختلافات ارضی از طریق تسهیل تجارت و تعامل اقتصادی در منطقه دارد. روسیه در خاور میانه هنوز شبکه‌ای از دارایی‌های تجاری و اطلاعاتی را در کنترل خود دارد و نفوذ قابل توجهی در سوریه دارد که می‌تواند با فشار به سوریه این کشور را مجبور به بازی یک نقش سازنده در صلح اعراب- اسرائیل کند.
۱۰)    روسیه خریدار مهم کالاهای تولید آمریکاست. همانطور که اغلب اقتصادانان تاکید می‌کنند، یکی از راههای کنترل رکود در اقتصاد کشورها گسترش صادرات است. شرکتهای آمریکایی مانند بوئینگ، اینترنشنال پی پر و جان دیری با توجه به بازار بزرگ روسیه، میلیون‌ها دلار در این کشور سرمایه‌گذاری کرده اند. در کل، بیش از هزار شرکت آمریکایی در روسیه مشغول فعالیت هستند که نه تنها به خاطر منابع طبیعی گسترده روسیه و کارگران ماهر، بلکه این شرکتها بیشتر به دنبال بازریابی برای کالاهای آمریکایی هستند. بین سالهای ۲۰۰۴ و ۲۰۰۸ قبل از بحران مالی جهانی روابط تجاری روسیه و آمریکا بیش از ۱۰۰ درصد رشد داشت و به بیش از ۳۶ میلیارد دلار در سال می‌رسید. هر چند که این میزان در سال ۲۰۰۹ افت شدیدی داشت، ولی دو کشور پتانسیل روابط تجاری بهتر و متوازن تر از این را هم در دهه آینده متصور هستند.
بنا بر این، برای آمریکا روابط با روسیه حیاتی بوده و تا زمانی که ایالات متحده آمریکا بخواهد در اقتصاد جهانی نقش داشته باشد و منافع خود را خارج از مرزهای خود جستجو کند، ناگزیر به حفظ روابط با روسیه است. البته باید اذعان داشت که هر چه قدر این روابط بهتر باشد، منافع آمریکا نیز بیشتر تامین خواهد شد. بنا بر این، این بهبود روابط بیشتر به نفع واشنگتن است تا مسکو.

پایگاه خبری- تحلیلی «روسیران»، ۱۷ شهریور ۸۹