سیاست آمریکا در قبال برنامه هسته‌ای ایران؛ یک بام و دو هوا

تاریخ انتشار: ۲م شهریور ۱۳۸۹ ساعت ۱۲:۵۳ |

روسیران- اژدر کورتوف، پژوهشگر ارشد انستیتو مطالعات استراتژیک روسیه طی مقاله‌ای با عنوان «پایان رمان طولانی بوشهر» که در سایت بنیاد «فرهنگ استراتژیک» روسیه منتشر شد، از سیاست‌های دوگانه آمریکا نسبت به برنامه‌های هسته‌ای ایران انتقاد کرده و مواضع واشنگتن را در خصوص برنامه‌های ایران در قبل و بعد از انقلاب، کاملا متناقض می‌داند. کورتوف می نویسد:
راه‌اندازی رآکتور هسته‌ای برای هر کشوری یک واقعه مهم محسوب می‌شود. برای ایران راه‌اندازی نیروگاه اتمی در بوشهر پیروزی بر آمریکا محسوب می‌شود. در این شرایط، جان بولتن، سفیر سابق آمریکا در سازمان ملل همانند یک مامور مخفی با لحنی که بسیار شبیه جنگ افروزان کمونیست در زمان شوروی بود، اسرائیل را به حمله موشکی به نیروگاه اتمی بوشهر پیش از سوخت‌گذاری در ۲۱ آگوست فرا ‌خوانده بود.
بولتون شخصیت شناخته‌شده‌ای است. او در آگوست ۲۰۰۸ مسکو را به “تجاوز به خاک گرجستان «کوچک و بی‌گناه»” متهم کرد. پیش از این نیز او سخنانی در زمینه دستیابی رژیم صدام حسین به سلاح‌های کشتار جمعی ایراد کرده بود.
کورتوف می‌افزاید: دیپلمات‌های غربی ایران را به استفاده غیر صلح‌آمیز از انرژی اتمی متهم می‌کنند. آن‌ها روسیه را نیز متهم می‌کنند که با راه‌اندازی نیروگاه اتمی بوشهر، یک «هیولای اتمی جدید» در جهان ظهور خواهد کرد. اما تاریخ به خوبی ریشه‌های برنامه‌های اتمی ایران را به خاطر دارد.
مدت‌ها پیش از آن‌که روسیه به اجرای طرح‌های اتمی ایران وارد شود، ایرانی‌ها برای دستیابی به انرژی هسته‌ای قرارداد‌هایی با آمریکا منعقد کرده بودند. در آن دوره شاه بر ایران حاکم بود و روابط ایران و آمریکا بسیار دوستانه و نزدیک بود. در سال ۱۹۵۷ توافق‌نامه‌ای در مورد استفاده صلح‌آمیز انرژی هسته‌ای میان ایران و آمریکا منعقد گردید. واشنگتن با ساخت مراکز هسته‌ای، تجهیز و آموزش متخصصان ایرانی موافقت کرد. تهران نیز با بازرسی و نظارت آمریکا بر اجرای پروژه‌های هسته‌ای خود موافقت کرده بود.
در سال ۱۹۷۶ قراردادی میان آمریکا و ایران با همکاری آژانس بین‌المللی منعقد گردید که بر اساس آن آمریکا رآکتوری تحقیقاتی با قدرت پایین (۵ مگاوات) برای مرکز تحقیقات هسته‌ای تهران می‌ساخت. یک سال بعد این رآکتور افتتاح شد و در آن از اورانیوم با غنای ۹۳ درصد به عنوان سوخت استفاده شد. برای مقایسه شرایط قبل و بعد از انقلاب درباره برنامه هسته‌ای ایران به موارد زیر اشاره می‌شود:
سوخت هسته‌ای که در سال ۲۰۰۸ به ایران تحویل شد (۸۲ تن) و هم‌اکنون در مکانی مخصوص تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نگهداری می‌شوند، از غنای ۱٫۶ تا ۳٫۶ برخوردار است.
آمریکا‌یی‌ها در زمان شاه هرگز با ایجاد چرخه سوخت هسته‌ای توسط ایران که بسترساز دستیابی به پلوتونیوم که لازمه ساخت سلاح هسته‌ایست، مخالفتی نکردند. ایران و آمریکا در مذاکرات احداث ۸ نیروگاه هسته‌ای به ارزش ۶ و نیم میلیارد دلار در ایران را به صورت جدی مورد بررسی قرار می‌دادند.
علاوه بر این، آمریکایی‌ها هیچ‌گونه مخالفتی با قراردادهای منعقده بین ایران و متحدان استراتژیک آمریکا در ناتو، یعنی فرانسه و آلمان، ابراز نمی‌کردند.
در سال ۱۹۷۴ ایرانی‌ها برنامه طولانی مدتی برای ساخت ۲۳ رآکتور هسته‌ای با مجموع توان ۲۰ مگاوات تدوین نمودند. در این دوره این کارشناسان غربی بودند که وظیفه داشتند به ایران در این راه کمک کنند و نه متخصصان شوروی. علاوه بر توافق‌نامه‌های منعقد شده با آمریکا، دولت ایران قرارداد‌هایی با فرانسه و آلمان نیز منعقد کرد. همچنین، ایران وامی به مبلغ یک میلیارد دلار به کمیساریای انرژی اتمی فرانسه داد که از این وام برای ساخت کارخانه غنی‌سازی اورانیوم (متعلق به کنسرسیوم اورودیف) در تریکاستن استفاده شد. در مقابل ایران صاحب ۱۰ درصد از سهام این کارخانه شد. در نتیجه، ایران می‌توانست نسبت به غنی سازی اورانیوم اقدام نماید و محصولات این کارخانه فرانسوی را نیز خریداری کند.
در مورد نیروگاه اتمی بوشهر، قرارداد اولیه ساخت آن با شرکت آلمانی «کرافت ورک یونیون» (KWU) منعقد گردید. در قرارداد، ساخت دو رآکتور برای نیروگاه برق هسته‌ای با توان ۱۳۰۰ مگاوات برای هر رآکتور در‌نظر گرفته شده بود. علاوه بر ساخت رآکتور، طرف آلمانی متعهد شده بود که در آموزش متخصصان ایرانی و تولید و استفاده از رادیو ایزوتوپ‌ها نیز با ایران همکاری کند. مطابق قرارداد رآکتور اول باید در سال ۱۹۸۰ و رآکتور دوم در سال ۱۹۸۱ راه‌اندازی می‌شد.
توافق‌نامه‌هایی با فرانسه نیز منعقد شده بود. در سال ۱۹۷۶ فرانسه موافقت خود با ساخت یک نیروگاه اتمی در اهواز با دو رآکتور، با قدرت ۹۵۰ مگاوات برای هرکدام را اعلام کرد. ارزش قرارداد مبلغی برابر ۲ ملیارد دلار بود. تاریخ راه‌اندازی، اواخر سال ۱۹۸۳ تا اوایل سال ۱۹۸۴ در نظر گرفته شده‌ بود. علاوه بر این، فرانسه در سال ۱۹۷۴ ساخت مرکز تحقیقات اتمی اصفهان که می‌بایست در سال  ۱۹۸۰با استفاده از یک رآکتور تحقیقاتی ساخت فرانسه شروع به کار می‌کرد را آغاز کرد.
به اعتقاد این کارشناس روس، به ایران قبل از انقلاب که در مسیر خواسته‌های آمریکا و ناتو گام بر‌می‌داشت، هرگز به عنوان یک «هیولای هسته‌ای جدید» نگریسته نمی شد. اما همه چیز با پیروزی انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ در ایران و خروج این کشور از زیر سلطه غرب تغییر کرد. قراردادهای منعقده فسخ و اجرای طرح‌ها متوقف شد. در این زمان بر اساس گزارشات مختلفکار ساخت ۷۰ تا ۹۰ درصد اولین رآکتور نیروگاه بوشهر و ۴۰ تا ۷۵ درصد رآکتور دوم انجام شده بود. در نیروگاه اتمی فرانسوی در اهواز نیز مکان ساخت نیروگاه آماده شده بود، اما از دستیابی ایران به اورانیوم کارخانه تریکاستن فرانسه جلوگیری شد.
پس از پیروزی انقلاب در ایران دوره‌ای فرا رسید که انرژی اتمی از دسترس ایران خارج شد. در جنگ طولانی با عراق نیروگاه اتمی بوشهر بارها مورد حمله نیروی هوایی عراق قرار گرفت و طرح‌های نیمه تمام آسیب جدی دیدند.
پس از جنگ، ایران بار دیگر در جهت دستیابی به انرژی هسته‌ای گام برداشت، اما تمامی تلاش‌های ایران برای دستیابی به توافق با کشورهایی مانند اسپانیا، آرژانتین، هند، برزیل، پاکستان و حتی چین به نتیجه‌ای نرسید. واشنگتن با اعمال فشار بر دولت این کشور ها مانع شکل‌گیری توافق هسته‌ای آنها با ایران می‌شد. اما روسیه تسلیم این فشارها نشد. در سال ۱۹۹۲ توافق‌نامه استفاده صلح آمیز از انرژی هسته‌ای میان ایران و روسیه منعقد گردید که در آن ساخت نیروگاه برق اتمی نیز ذکر شده بود. پس از مذاکرات بسیار طولانی و بررسی تمامی جزئیات، در سال ۱۹۹۵ قرارداد ساخت بلوک اول نیروگاه بوشهر امضا شد. اما شروع کار بر روی بقایای کاری که آلمان‌ها شروع کرده بودند، بسیار دشوار بود. ساخت مجدد نیروگاه مطابق با شرایط رآکتور ساخت روسیه با توان هزار مگاوات ناگزیر بود. علاوه بر این، روسیه قراردادی برای ساخت ۳ رآکتور دیگر با توان ۱۰۰۰ مگاوات و ۴۴۰ مگاوات با ایران امضا کرد. همچنین، توافق‌نامه خرید ۲۰۰۰ تن اورانیوم و نیز آموزش متخصصان ایرانی در روسیه آماده امضا شده بود. قرارداد ساخت نیروگاه بوشهر از ابتدا (تا کنون) برای روسیه از اهمیت بالایی برخوردار بوده است. ارزش قرارداد ساخت رآکتور اول مبلغی برابر ۸۰۰-۸۵۰ ملیون دلار و ارزش کلی قرارداد یک ملیارد دلار برآورد شده است.
راه اندازی نیروگاه بوشهر به دلایل مختلف بارها به تعویق افتاد و آمریکا طی این سالها با اعمال فشار بر مسکو خواهان امتناع روسیه از ساخت این نیروگاه شده بود. اما در نهایت، ۲۱ اگوست ۲۰۱۰ پایانی بود بر این «رمان بلند». ایران به برق اتمی دست یافت و روسیه توانایی خود در اجرای قرارداد های بزرگ را اثبات نمود.
در پایان مولف خاطرنشان می سازد که قرارداد اتمی بین روسیه و ایران بر خلاف قراردادهای شاه با آمریکا، فرانسه و آلمان، کاملا مطابق با قوانین بین المللی است و تا امروز مدرکی دال بر نقض قوانین از جانب ایران یا روسیه به دست نیامده است.

پایگاه خبری- تحلیلی «روسیران»، ۲ شهریور ۸۹